Z Życia
Akademii Medycznej
w Warszawie

Spis treści:

• J. Piekarczyk: Przemówienie Rektora AM
• M. Zielonka: Nowy rok akademicki 1999/2000
• T. Tołłoczko: Wykład inauguracyjny
• A. Piętka, R. Stańczykowa: Spotkania koleżeńskie absolwentów
• S. Leszczyński : Nasi profesorowie – wspomnienia
• Nowe formy współpracy
• J. Żbikowski: Konieczna integracja
• Uchwała Konferencjii Rektorów
• Ustalenia ze spotkania dyrektorów AM i Dyrektorów Szpitali Klinicznych
• Z Senatu
• M. Kurpeta: Nasi laureaci IMMUNO
• W. Jędrzejczak: List do profesora Górskiego
• T. Zalewski: Informacje prasowe KBN
• Nauka polska już w Unii Europejskiej
• Centrum Doskonałości
• Komunikaty
• Wykłady i prezentacje internetowe - jesień-zima 1999
• Nekrolog

---

• Powrót do strony głównej "Z Życia Akademii Medycznej w Warszawie"
• Powrót do stron Biblioteki Głównej AM

Przemówienie inauguracyjne JM Rektora Akademii Medycznej
Prof. dr. dab. Janusza Piekarczyka

Panie Prezydencie, Magnificencjo, Ekscelencje, Wielce Szanowni Państwo!

        Inauguracja roku akademickiego jest wielkim świętem uczelni.
        Obchodzimy ją niezwykle uroczyście, jest okazją do spotkania się całej społeczności akademickiej. Od dziesięciu już lat organizujemy tę uroczystość razem z Uniwersytetem Warszawskim, podkreślając w ten sposób wspólne korzenie i wspólną tradycję akademicką. Jesteśmy przekonani, że uda nam się odnaleźć czy stworzyć na nowo coraz więcej łączących nas przedsięwzięć naukowo-badawczych, dydaktycznych i organizacyjnych. Nasze propozycje - nasza oferta zwrócona jest również do Politechniki i innych wyższych uczelni Warszawy. Zacieśniająca się coraz bardziej współpraca w ramach Konferencji Rektorów w tej kadencji pod przywództwem JM Rektora Jerzego Woźnickiego w moim przekonaniu dobrze rokuje na wspólne rozwiązywanie problemów naszych uczelni i dalszy postęp w konsolidacji środowiska akademickiego stolicy.
        Szanowni Państwo, podczas dzisiejszej uroczystości nowo wybrane władze Uczelni przedstawiają się społeczeństwu Warszawy i Mazowsza, jak również całej społeczności akademickiej. Dziękując za okazane nam zaufanie, jesteśmy świadomi trudności, z jakimi przyjdzie nam się zmierzyć w dążeniu do zachowania dotychczasowego tempa rozwoju uczelni. Znane nam są oczekiwania naszego środowiska związane z realiami, wobec niedoinwestowania zarówno nauki, jak i opieki zdrowotnej. Wbrew  wszystkim tym trudnościom mamy głęboką świadomość konieczności sprostania postawionym nam wyzwaniom.
        Rozpoczynamy nowy rok akademicki i nową kadencję, jako dziesiąte władze rektorskie Akademii Medycznej.  Warto przypomnieć, że pierwszym wybranym w demokratycznych wyborach rektorem był prof. Jan Nielubowicz, następnie wybraliśmy prof. Bogdana Pruszyńskiego, Tadeusza Tołłoczko i Andrzeja Górskiego. Dane mi było pracować z Panami Rektorami i choć nie ośmieliłbym się recenzować ich pracy powtórzę opinię, że są to ludzie wielkiej osobowości i wielkim zaangażowaniu w sprawy uczelni. Bezsprzecznie społeczność akademicka powierzająca kolejnym władzom pieczę nad losami uczelni, ma prawo oczekiwać konsekwencji i skuteczności ich działania, jak również zachowania ciągłości długofalowych planów uczelni.
        Podczas kadencji Jego Magnificencji Rektora Nielubowicza uczyliśmy się po latach podstaw demokracji, następnie przyszło nam zdobywać doświadczenie we współpracy z reaktywowanym Samorządem Lekarskim. W międzyczasie zaznaczył się kolejny kryzys w ochronie zdrowia i nauce. Za czasów Rektora Tadeusza Tołłoczko za naczelne zadanie uważaliśmy konieczność zatrzymania w Uczelni za wszelką cenę kadry naukowej, zakładając optymistycznie, że w końcu nastąpi koniunktura zarówno dla nauki, jak i ochrony zdrowia. W przemówieniu inauguracyjnym w 1995 r. Rektor powiedział: „ Należy powstrzymać kadrę od emigracji zewnętrznej jak i wewnętrznej, bowiem na przezwyciężenie kryzysu w nauce i na odtworzenie kadry naukowej pracować musiałyby co najmniej dwa pokolenia”. Jak wiemy założenia te udało się wypełnić.  Rektor Górski widział potrzebę rozwoju naukowego, wielu z nas miało w tych osiągnięciach określony udział. Uczelnia uzyskała niezwykle wysokie miejsce w rankingu. Pochłonęły nas przygotowania do akredytacji, a docelowo do wyrównania standardów Unii Europejskiej. Jeszcze przed rokiem padły z tej katedry przy analogicznej okazji słowa Rektora o wyzwaniu wynikającym z perspektywy zbliżającego się trzeciego milenium i zjednoczenia z Europą. Trzy miesiące później wdrożone zostały reformy.
        Obecnie  wszyscy znów jesteśmy pełni obaw o losy naszych uczelni.
Wdrożone wielkie reformy naszego Państwa dotyczą również, a może przede wszystkim uczelni. Większość z nas jest zwolennikami tych reform. Uważamy, że są one niezbędne, ale mamy zastrzeżenia do ich realizacji. Nasze krytyczne uwagi wynikają z głębokiej troski o skuteczność reform, ale i o ich koszty społeczne.
        W naszych uczelniach posiadamy znakomitych specjalistów, zdolnych do stworzenia nie tylko korekt i recenzji, ale również alternatywnych, szczegółowych rozwiązań w prowadzonych przemianach. Przykładem niech będą prace spontanicznie podjęte przez środowisko akademickie nad propozycją ustawy „Prawo o szkolnictwie wyższym”.
        Na posiedzeniu KRASP-u zgodziliśmy się przyjąć ministerialny projekt ustawy jako materiał do dyskusji i rzeczowej krytyki. Senaty większości szkół, w tym naszej akademii, przedłożyły propozycje zmian. Znając opracowania poszczególnych uczelni można zauważyć ich olbrzymią zbieżność. Oczekujemy, że zostaną one wzięte pod uwagę w ostatecznym projekcie ustawy, oczekujemy, że zauważona zostanie problematyka i odrębność niektórych typów szkół, jak szkoły artystyczne czy medyczne. Szkoła wyższa, aby mogła w pełni rozwijać swoją działalność dydaktyczną i naukowo-badawczą musi posiadać odpowiednią bazę. W szkołach medycznych tę bazę stanowią szpitale kliniczne. Jest to miejsce, w którym nie tylko leczymy chorych, ale też uczymy studentów i prowadzimy badania naukowe, dlatego bez szpitali wyższe szkoły medyczne nie mają racji bytu. Korzystne opinie wobec zachodzących przeobrażeń wygłasza wielu rozgoryczonych kolegów lekarzy, którzy  zawsze byli zwolennikami reform, ale rozczarowała ich realizacja. Niewątpliwie wiele osób zaangażowanych w restrukturyzację naszej opieki zdrowotnej w dobrej wierze niezwykle intensywnie pracuje. Środowisko akademickie uczelni medycznych docenia te wysiłki i wyraża wolę aktywnego współuczestniczenia. Jestem przekonany, że ten udział środowiska akademickiego jest wręcz wskazany, można powiedzieć nawet nieodzowny. Powtarzam opinie wygłoszone na posiedzeniach rad wydziałów i posiedzeniu senatu: „reforma opieki zdrowotnej nie ma alternatywy, ale przeprowadzając ją nie można już zrobić więcej błędów, ponieważ dotyczy ona najbardziej czułej materii jaką jest opieka nad chorym człowiekiem, opieka nad starym, niedołężnym człowiekiem, któremu wszystko zawdzięczamy”. Jest nią również zdrowie naszego młodego pokolenia, które przejmie od nas odpowiedzialność za losy naszego kraju.
        Niewątpliwie niepowodzenia wynikające z wprowadzania reform związane są z brakiem odpowiednio przeszkolonych kadr. Mamy znakomitych lekarzy, którzy nie zawsze są równie dobrymi ekonomistami, menadżerami. Reorganizacja zasad działania i finansowania opieki zdrowotnej stanowi niewątpliwie wyzwania dla wielu z nas, a przede wszystkim dla kadry kierowniczej zespołów opieki zdrowotnej i wielkich szpitali. Stąd wynikają specjalne zadania dla uczelni medycznych, na które spada obowiązek szkolenia tej kadry. Aby podjąć te zadania, pragniemy zwrócić się do specjalistów Uniwersytetu Warszawskiego i Szkoły Głównej Handlowej.
        Obok organizacji państwowej przybył nam ważny partner w postaci władz samorządowych. Pierwsze kontakty z władzami Województwa Mazowieckiego bardzo optymistycznie nastrajają i mamy nadzieję na nawiązanie szerokiej współpracy w zakresie potencjalnych możliwości wszystkich funkcji Wyższej Szkoły Medycznej. Zapewne jednym z pierwszych wspólnych nowych zadań będzie organizacja Wyższej Medycznej Szkoły Zawodowej. Oczekujemy także podejmowania wspólnych zadań w ramach opieki zdrowotnej nad społeczeństwem stolicy i całego Mazowsza. Rola Akademii Medycznej w tej opiece jest znacząca.
        Od kilku miesięcy mamy kolejnego partnera w postaci Okręgowej Mazowieckiej Kasy Chorych, narzekamy, że trudny to partner, bo środków posiada zbyt mało i patrzy na ręce, gdy się je wydaje, ale to  chyba trzeba przyjąć za symptom tych czasów i tych reform, choć mimo woli ciśnie się na usta westchnienie „o tempora! o mores”.
        Pozwolą Państwo, że przytoczę wypowiedzi niektórych dyrektorów szpitali czy ZOZ-ów. Wpajając nam lekarzom nowe zasady ekonomiczne wyartykułowali na przykład następujące stwierdzenie: „My bierzemy pod uwagę wyłącznie rachunek ekonomiczny, natomiast dylematy moralne mogą być udziałem lekarzy”. Ja dodałbym, że są one udziałem wyłącznie lekarzy i innych pracowników medycznych ochrony zdrowia. Ale należy dodać również, że moralną odpowiedzialność ponoszą przede wszystkim politycy i to w większym stopniu niż lekarze, przy czym lekarze nie uchylają się od tej odpowiedzialności, ale jednocześnie głośno wołają, że dysponując przydzielonymi im środkami nie są w stanie zapełnić pełnej opieki.
        Nauczyciele akademiccy, wykładowcy i profesorowie medycyny wpajają moralne zasady swoim studentom przez 6 lat niezwykle trudnych studiów, gdyż studia medyczne to nie tylko rozwijające się nauki o ludzkim ciele i jego funkcjach, lecz także umiejętność zauważenia chorego, cierpiącego człowieka i umiejętność pochylania się nad jego nieszczęściem.
        Szanowni Państwo, dzisiaj w tej sali obecni są przedstawiciele I roku wydziałów naszej Akademii, którym udało się wygrać zmagania o indeks.  Kochani,  gratuluję Wam serdecznie tej wygranej i życzę, aby medycyna była w przyszłości nie tylko waszym zawodem, ale pasją waszego życia. Startujecie w ciekawych czasach, ale zgrzeszyłby ten, kto powiedziałby, że są to czasy bardzo ciężkie! Zapytacie dlaczego? Otóż wszystko jest względne i zależy od punktu odniesienia.
        Szanowni Państwo, gościmy dzisiaj na tej uroczystości niezwykłych gości – naszych starszych kolegów, którzy obchodzą w tym roku 60-tą rocznicę swego absolutorium. Ukończyli studia w 1939 r., w roku wybuchu II wojny światowej. Wyobrażamy sobie, jakie były ich pierwsze lata po studiach, pierwsze lata w zawodzie lekarza.
        Witamy Państwa bardzo serdecznie i dziękujemy, że jesteście z nami tutaj w 60 lat po zakończeniu studiów. Gratulujemy Państwu przeogromnych osiągnięć życiowych jako humanistom, lekarzom i naszym nauczycielom. Dzieło Państwa życia jest dla nas  wszystkich przykładem jak można pozostać w zgodzie z zasadami etyki lekarskiej i z własnym sumieniem nawet w ekstremalnych warunkach. To był rocznik wybitnych osobowości, które wpisały się wielkimi osiągnięciami do historii polskiej i światowej medycyny. W tym gronie znalazło się 20 profesorów medycyny – naszych nauczycieli. Należy do nich Pani Profesor Regina Stańczykowa – pracownik naszej uczelni, były kierownik Zakładu Medycyny Sądowej. Pani Profesor jest w tej chwili z nami w tej sali. Pani profesor była starościną kursu oraz animatorką i współautorką spotkań koleżeńskich w ciągu 60 - lat po ukończeniu studiów. Powinno się też wymienić Pana Profesora Hilarego Koprowskiego – światowej sławy immunologa, twórcę szczepionki przeciwko chorobie Heinego Medina, wieloletniego dyrektora Instytutu Wistar w Filadelfii, doktora honoris causa kilku uczelni. Należy do tego grona Profesor Witold Niepołomski – dziekan i wieloletni rektor Śląskiej Akademii Medycznej, również doktor honoris causa tej uczelni. Do grupy profesorów należą też między innymi: Nofer, Barcikowski, Suchanek, Semerau-Siemianowski, Mazurek, Nowkuński, Marzinek i Gromadzki. Wiele osób z tego rocznika oddało swe życie walcząc w czasie II wojny światowej. Wielu ciężką i ofiarną pracą spełniło swoje obowiązki lekarskie i obywatelskie. Ci, których los pozostawił w czasie okupacji w Warszawie brali udział w tajnym nauczaniu medycyny. Dzisiaj grupa tych, którzy mogli przybyć jest z nami. Są młodzi duchem i to dla nas wielki zaszczyt, że wspólnie zaśpiewamy Gaudeamus igitur, wchodząc wspólnie z całą naszą społecznością akademicką w XXI wiek.
        Z okazji inauguracji nowego roku akademickiego życzę wszystkim Państwu wszelkiej pomyślności. Życzenia te kieruję do studentów Uniwersytetu Warszawskiego i Akademii i do wszystkich pracowników obydwu uczelni, a także tych osób, które już ukończyły swoją pracę zawodową, ale wspierają nas przy każdej okazji. Cieszymy się, że są z nami podczas uroczystości akademickich – Vivat Akademia, Vivant Professores.

Powrót do spisu treści

---

Ukryte oblicza chirurgii
Wykład inauguracyjny wygłoszony 1.10.1999 na uroczystym otwarciu roku akademickiego.

Prof. dr hab. Tadeusz  Tołłoczko

        Nie tak znów bardzo dawno temu, bo w 1947 roku w przedostatniej  gablocie po lewej stronie na murach przy wejściu na teren Warszawskiego Uniwersytetu dostrzegłem swoje nazwisko na liście przyjętych na Wydział Lekarski UW. Otrzymany Indeks z nagłówkiem: „Nos Rector et Decanus Universitatis Varsoviensis, Facultatis Medicinae” miał numer Nr 10469.
        Akademicka edukacja - oparta była na wykładach, na które uczęszczali niemal wszyscy. Nie tylko dlatego, że nie było wówczas podręczników, ale przede wszystkim dlatego, że przedstawiano tam myśli a nie fakty, których można byłoby nauczyć się z książek.
        Wykłady jednak nie stanowiły dla mnie radykalnego zwrotu w systemie nauczania, bowiem w Kolegium XX Marianów na Bielanach, do którego uczęszczałem, Nauczyciele, z których kilku zostało Profesorami Wyższych Uczelni w Polsce, w tym Uniwersytetu Warszawskiego, prowadzili nauczanie właśnie systemem wykładowym.
        W mrocznych czasach  okupacji Księża Marianie w ramach Miejskiej Szkoły Budowy Dróg i Mostów organizowali tajne nauczanie – „tajne komplety”, które było niezwykłe, bo opierały się również na wykładach, koncertach, recytacjach zapraszanych wybitnych osób. Jest to współcześnie nie do pojęcia, ale tego rodzaju nauczanie było w owych czasach i nielegalne i karalne. Karą był Oświęcim.
        Wtedy to, jako młody chłopak – ganiający za piłką - zostałem nawet wbrew swoim chęciom „zagoniony” na wykład P. Prof. Stefana Kieniewicza „O wartości i rozwoju myśli?” (o ile dobrze pamiętam tytuł).
        Okazało się, że był to wykład, który ukształtował na całe życie tok mego rozumowania, i na tej podstawie w miarę zdobywanej wiedzy i doświadczenia stawało się dla mnie oczywistością, że wartość naszego życia, zależy od tego jak je nasza myśl ukształtuje.
        Na podstawie tego własnego doświadczenia wiem jak wielką rolę i znaczenie może mieć wykład i dlatego pragnę serdecznie podziękować Magnificencjom za zaproszenie mnie do wygłoszenia inauguracyjnego wykładu na Uniwersytecie – Uniwersytecie Warszawskim. Zaszczyt to niezwykły, a wyróżnienie (użyję historycznego tu wyrażenia) niepospolite.
        W życiu to ja miałem niewątpliwe szczęście do wspaniałych Nauczycieli. W liceum cała nasza klasa „matematyczno-fizyczna” uczęszczała na dodatkowe i nieobowiązkowe lekcje polskiego, ze względu na osobowość P. Prof. Jankowskiego, oraz lekcje łaciny, na których P. Prof. Sabiłlo mówił do nas po łacinie, i na tekstach łacińskiej klasyki uczył nas nie tylko języka, ale również  odczytywania  myśli i podstaw logiki.
        Wyjątkowe wprost  szczęście miałem do nauczycieli  akademickich i w kraju i zagranicą. Nad wejściem do Kliniki P. Prof. J. Nielubowicz umieścił tablicę z napisem: „Nil est in homine bona mente melius”. Napis ten nie był tylko ornamentem, ale odzwierciedlał myśl przewodnią naszej  akademickiej i lekarskiej aktywności. Podczas jednej ze zwykłych, codziennych, przypadkowych  rozmów nauczyciela z uczniem, w okresie gdy wystrzelono pierwszego sputnika (a było to wówczas wielkie wydarzenie) P. Prof. Nielubowicz powiedział mi: „Czy wiesz dlaczego sputniki latają? - Bo ogrom myśli ludzkiej zawarty został w małej przestrzeni”. Takie codzienne rozmowy i „rzucane” myśli nie mogły  pozostać bez wpływu na konstrukcję  myślową ucznia.
        W miarę upływu czasu zrozumiałem też, że w każdej myśli zawarta jest olbrzymia potencjalna energia, budująca, lub burząca - twórcza, lub destrukcyjna. Żałować tylko należy, że współcześnie jakże często myśl i refleksja zastępowane są przez demagogię, podczas gdy świat należy zapełniać myślami a nie słowami. – “Vivere est cogitare” – (żyć to myśleć).
        „Człowieku! Gdybyś wiedział, jaka twoja władza / Kiedy myśl w twojej głowie, jako iskra w chmurze ....”(Mickiewicz).  Liza Minelli śpiewała wprawdzie że: „...the money makes the world go round...” - to jednak już starożytni rzymianie odkryli, że ”mens agitat molem” -  (to myśl porusza ogrom świata”.)
        Po latach pracy „odkryłem” rzecz zupełnie oczywistą, że  również ręka chirurga prowadzona jest jego myślą i że wielkość chirurgii wynika z potęgi myśli - odwagi myślenia, skojarzonych ze sprawnością działania. „Ręka chirurga tak jak ręka artysty, rzeźbiarza musi być równa wartości jego myśli, bo jedno bez drugiego nie ma w chirurgii wartości (Paul Valery).
        „Odkryłem” też, sprawdzającą się w życiu i chirurgii oczywistą prawdę, że nie ma nic bardziej praktycznego niż dobra teoria.
        Przed rokiem mieliśmy okazję wysłuchać pięknego inauguracyjnego wykładu P. Prof. Marka Demiańskiego o przestworzach – o makrokosmosie. Tym razem to ja poczułem się „prochem i niczem”, ale uprzytomniłem sobie, że przecież  ja sam też jestem mikrokosmosem.
        Co będzie przedmiotem mego wykładu?  Jeżeli od chirurgii klinicznej odejmiemy to, co jest treścią chirurgii weterynaryjnej, to właśnie w  pozostałej przestrzeni  znajdzie się treść  mego wykładu. Życiorys chirurga to historia triumfów i radości, - ale też i klęsk, osiągnięć, sukcesów - ale też  niemożności i bezradności. A my sprostać musimy jednak i klęskom i zwycięstwom.
        My chirurdzy posiadamy jednak wyjątkową możliwość zaglądnięcia  w zakamarki ludzkiego jestestwa – w sytuacjach, gdy życie staje się pozbawione masek i póz, za jakimi zwykle ukrywa się człowiek. Można choremu powiedzieć „proszę się rozebrać” – ale niezwykle trudno jest spowodować, by zdjął maskę zakrywającą  jego osobowość, jego przeżycia, emocje i myśli .
        I te właśnie oblicza chirurgii pragnąłbym Państwu odsłonić. A są to oblicza ukryte, bowiem żadna kamera telewizyjna nie jest w stanie  ich ukazać. Oblicza ukryte - bo każdy chory  ma własny zamek do swej osobowości, a my lekarze znajdujemy tylko nie zawsze dobrze dopasowane wytrychy.
        Proszę jednak nie oczekiwać,  że powiem o  „Ukrytych obliczach chirurgów”. Chirurgia bowiem to nie tylko zawód, ale również cecha charakteru. Tak czy inaczej jednak „Nemo chirurgus sine psychologus”.
        Tak więc współautorami mojego wykładu są chorzy. Prosiłbym  ich cytowane wypowiedzi potraktować nie tylko jako opowiadanie, któremu scenariusz napisało życie, ale jako odpowiadanie na dręczące ludzi pytania w sytuacjach krańcowych - zagrożenia życia. W tych wypowiedziach chorych prosiłbym też ujrzeć doniosłość rzeczy pozornie nieważnych, mało znaczących, może niekiedy nawet śmiesznych.
        Chodzi tu bowiem o myśl odnoszącą się do problemów życia, zdrowia i śmierci - a więc problemów,  które z pewnością staną się również udziałem  każdego z nas  wszystkich nieuchronnie, bezdyskusyjnie i nieodwołalnie.
        Miałem do czynienia jako chorymi z Profesorami Uniwersytetu, ludźmi prostymi, analfabetami, duchownymi, przestępcami, i córami rodzimego Koryntu, starymi i młodymi, a podczas Powstania Warszawskiego jako sanitariusz również z rannym żołnierzem niemieckim – wtedy to zresztą postanowiłem zostać chirurgiem.
        Jeśli zgodnie z myślą Konfucjusza „wybierzesz pracę jaką lubisz, to nie będziesz musiał pracować” - to biorąc ten tylko aspekt pod uwagę mogę powiedzieć, że  ja w życiu tak wiele to się nie napracowałem – ale z pewnością wiele się nauczyłem.
        Prosiłbym zwrócić też uwagę, że cytowane wypowiedzi chorych są z jednej strony całkowicie pozbawione abstrakcji, ale też równocześnie nie znajdziemy w nich ani kiczu, ani też banału. Poza tym rozmowy z chorymi pozwalają  dostrzec i  własne rozterki i zmuszają również do dialogu z sobą samym. Tak więc rozmowy te w  sposób zupełnie szczególny wzbogacały i mnie, bo zgodnie z wykładem P. Prof. Kieniewicza w każdej wypowiedzi trzeba i chcieć i umieć, odnaleźć i odczytać głęboki sens i treść.

SAMOTNOŚĆ

         „Zdrowie dla wszystkich do 2000 roku” - było to motto WHO określające w 1977 r. roku zarówno cel, kierunek działania, jak i termin jego realizacji.  Od tego momentu minęło dokładnie 22 lata, a pozostało tylko 3 miesiące. Wyeliminowanych zostało szereg śmiertelnych chorób zakaźnych. Równocześnie wchodzimy w Nowe Milenium  z  bardzo bolesną i najstarszą chorobą świata jaką jest ..... samotność. Rzadko jesteśmy sami – jest nas przecież prawie 8 miliardów, ale jakże często bywamy samotni. Blisko siebie, ale obok i często nie mamy sobie nic do przekazania, poza wzajemnymi  animozjami.
        Pan Bóg stworzył Ewę, ażeby Adam nie był samotny. „Samotność” to były pierwsze słowa Boga, które nie wiązały się z dobrem i stwarzaniem świata. W Wielkiej Improwizacji Konrad mówi; „Samotność! cóż po ludziach, czym śpiewak dla ludzi? gdzie człowiek, co z mej pieśni cały sens wysłucha...”. Tu ujawnia się oblicze samotności.
        Są różne rodzaje samotności: metafizyczna, etyczna, egzystencjalna, emocjonalna, socjalna, kulturowa, towarzyska itp. Nawet będąc w tłumie można  czuć się samotnym, wyizolowanym. Dla jednych jest to samotność długodystansowca - dla innych krótkodystansowca. Nie jest to na ogół choroba śmiertelna, ale niezwykle bolesna.
        Tragedia jednak rozpoczyna się zwłaszcza wówczas, gdy samotność łączy się z cierpieniem fizycznym - somatyczną chorobą. Samotność absolutna istnieje w wielkim cierpieniu. Nawet Bóg, który stał się człowiekiem w obliczu  śmierci czuł się opuszczony - osamotniony wołając na krzyżu  „Eli, Eli   la’ma sabachta’ni”.
        Niestety jednak ludzie, my wszyscy – często również samotni  nie posiadamy rozwiniętych receptorów na cudze  poczucie samotności. Często boimy się samotności, bo stajemy  jak przed lustrem  twarzą w twarz ze sobą samym, bo samotność zmusza nas do rachunku sumienia.
        A różne są oblicza samotności. Można jednak w sposób pośredni przekonać się o cudzej samotności. Pamiętam jak na obchodzie powiedziałem jednej starszej chorej: - mam dla Pani radosną wiadomość - podejrzenie nowotworu nie potwierdziło się. A więc jest Pani zdrowa. Oczekiwałem -  radosnej reakcji.  Nie było. A czy ja mogę zostać w szpitalu ? – spytała chora. No tak, ale jak długo chciałaby Pani pozostać jeszcze w szpitalu - spytałem. Po chwili wahania przyciszonym głosem odpowiedziała: „To niech mnie Pan zoperuje”. - Nie ma żadnych wskazań do operacji – „nie ma na co” być operowanym. – To wszystko jedno na co. Od czasu Powstania Warszawskiego, kiedy mąż i dzieci zginęli, w domu jestem zupełnie sama, a w miarę jak staje się bardziej niedołężna, to staje się też bardziej samotna.
        Okazuje się, że w szpitalu chora nie czuła się samotna, pomimo opieki przypadkowo przecież  zmieniających się ludzi.
        Można jednak być samotnym, ale nie osamotnionym. Przywieziono niegdyś chorą ze śmiertelną niemal wówczas chorobą – pękniętym tętniakiem aorty. Po operacji, przez kilka dni otrzymywałem telefony: z różnych ministerstw, urzędów, z kraju i zagranicy. Dowiedziałem się, że dwóch synów idących na ochotnika podczas Powstania Warszawskiego na bardzo ryzykowną akcję powiedziało do przyjaciół: jeśli zginiemy, to musicie zaopiekować się  naszymi rodzicami.
        „Samotność może być też ceną wielkości”. Z tego powodu jakże samotnym i osamotnionym był Norwid.
 Ale  - „Samotność mędrców czyni” - czytamy w Prologu z „Dziadów” Mickiewicza.
        Najbardziej precyzyjne pojęcie samotności podał Prof. Władysław Tatarkiewicz „Samotność jest przyjemnością dla tych, którzy jej pragną i męką dla tych, co są do niej zmuszeni”.
        Mówi się, że samotność  zupełna, absolutna  nigdy się nie zdarza. Ale czy można być bardziej samotnym niż chory, który mi powiedział: Panie doktorze! „Ja już nawet sam sobie nie jestem potrzebny”. Odebrałem to jako   głębię, otchłań, czeluść samotności – samotności  „od  i do samego wnętrza osobowości chorego”. Chory ten nie mógł znaleźć pocieszenia pokrzepienia, pociechy, nadziei nie tylko w drugim człowieku, ale i w sobie samym.

CIERPIENIE

        Chciałbym Państwu przedstawić jak ja sam dojrzewałem w moim osobistym spojrzeniu na cierpienie.
Kiedy uczęszczałem do szkoły podstawowej po raz pierwszy usłyszałem o cierpieniu Hioba. Byłem przerażony. Hiob jednak nie stracił wiary w sprawiedliwość boską, za co został  później wynagrodzony. „Hiob pozostał symbolem cierpliwości w cierpieniu”.
        W wieku młodzieńczym zrozumiałem na czym polegały „Cierpienia  młodego Wertera”
        Jeszcze później pojąłem co znaczą męki Tantala – syna Zeusa przykutego  do skały i cierpiącego z powodu głodu i pragnienia w pobliżu wody i owoców - a więc tak jak w życiu, gdy cel zdawałoby się jest w zasięgu ręki, ale staje się  z rożnych przyczyn mimo to nieosiągalny.
        Zdałem też sobie sprawę z cierpień Prometeusza skazanego na wyszarpywanie przez orły wciąż odrastającej wątroby za kradzież tajemnic natury. Taki właśnie jest  los prawdziwego naukowca, borykającego się z odkrywaniem tajemnic  natury. Prometeusz  w końcu został jednak uwolniony przez Heraklesa.
        Czy cierpienie musi być tylko duchowe, a ból tylko cielesny? W szpitalu mówi się, że chory jest cierpiący, bo ma bóle.  Można jednak cierpieć głód, ale też mieć bóle głodowe.
        Do odczuwania bólu potrzebna jest świadomość. Cierpienie może być jednak bezbolesne. – nawet nie uświadamiane. Można bowiem cierpieć na zanik pamięci.
        Cierpienie może być też bardzo bolesne i można cierpieć na bardzo bolesny brak pieniędzy- zwłaszcza chroniczny.
        Kiedyś, podczas rannego obchodu  rutynowo  spytałem chorego. Jak się Pan czuje? - „Cierpię..... Cierpię więc..... jeszcze jestem”. Chory ten potraktował więc cierpienie jako z natury rzeczy nieodłączny element ludzkiego losu.
        Cierpienie może być warunkiem konstruktywnego działania. Znana dewiza stoicka mówi „Sustine et abstine” „ cierp i panuj nad sobą”.
        Cierpienie ma też i swoją wartość - problem akceptacji bólu i wartości cierpienia zawarta jest w Encyklice JPII „Salvifici Doloris”. Ból wcale nie dowodzi absurdu egzystencji, ale może być wyrazem sensu, bo to,  czy   i   co  człowiek  zyskuje się  z cierpienia, zależy od tego, jak na nie zareaguje. A to, jak zareaguje na cierpienie,  zależy od perspektywy, z jakiej to cierpienie ocenia.
        Głęboko, bardzo głęboko wyraził to Norwid: "Hieroglif cierpienia, na ziemi niepojęty, zrozumialszy w niebie”. Oznacza to, że należy starać się  dotrzeć do tego,  co jest za horyzontem. A przynajmniej wybiegać myślą poza horyzont.
        Cierpienie nie jest pojęciem intelektualnym, ale  może prowokować, sprowadzać myśl i refleksję. Może bowiem prowokować do postawienia sobie pytania  -  dlaczego?
        Ból może też być objawem korzystnym. Jakże często ból informuje, a nawet ostrzega przed rozwijająca się chorobą. Problem nowotworów byłby łatwiejszy do opanowania, gdyby pierwsza powstała komórka rakowa wywoływała ból.
        W Klinice używane jest pojecie  „ czasu dodanego”. „Czas dodany” – to czas miedzy zgonem chorego przy naturalnym przebiegu choroby, a odroczonym czasem zgonu po zastosowaniu leczenia paliatywnego. Chorzy mówią, że „żyją na kredyt”, lub określają to jako dni darowane.
        Operowałem chorego – znanego wówczas  i rokującego wielka naukową karierę docenta matematyki. Wykonałem właśnie operacje paliatywną. On i ja byliśmy świadomi jego śmiertelnej choroby. Ale ja zdążyłem jeszcze się z nim zaprzyjaźnić. Zaprzyjaźnić z człowiekiem świadomym swej śmiertelnej choroby – zaprzyjaźnić  w okresie i na okres właśnie tych dni darowanych. Tu nasuwa się cytat z wiersza Ks. Jana Twardowskiego:  „Spieszmy się kochać Ludzi, Bo tak szybko odchodzą”.
        W ramach przyjacielskich już rozmów powiedział mi kiedyś: „Słuchaj - czuję się jak skazaniec. Dzięki operacji, którą wykonałeś  uzyskałem tylko  czasowe odroczenie wyroku. Wyroku czy kary? Wynik operacji (paliatywnej) i ten czas dodany  nie jest przecież  wyrazem  aktu łaski”.
        Podczas jednej z wielu rozmów, które stanowiły tematyczną ciągłość stwierdził: „...przecież nikt się mnie nie pytał czy chcę żyć, - dlaczego miałby się pytać, czy chcę umierać”. Kiedyś przytoczył mi też wypowiedź Einsteina. „Chcę wiedzieć, co myślał Pan Bóg stwarzając świat – reszta to szczegóły”. Innym razem sformułował pytanie: „Dlaczego  sens życia jest tajemnicą. Ale też - Jaki jest sens tej tajemnicy”. Przedmiotem jego udręki był i Lęk i Sens – a właściwie to lęk o sens - strach  przed własnym nieistnieniem. Wkrótce jednak powiedział mi: „ Czy ja, który zaistniałem  mogę przestać być i stać się absolutnym niebytem? - Dochodzę jednak do wniosku, że gdyby moje istnienie tak nagle  zapadło  się w niebyt, to dopiero to -  zupełnie  nie miałoby  sensu. To byłby czysty – Nonsens.
        Pod koniec tego „dodanego mu czasu”  rozterki filozoficzne zastąpione zostały przez wartości religijne. Były one rezultatem jego bitwy z myślami. Lęk pokonał przy pomocy wiary.
        Po latach, z okazji zjazdu Bielańczyków, opowiedziałem tę  wymianę myśli  memu gimnazjalnemu koledze – księdzu, który w dyskusji  przytoczył  słowa Ojca Świętego na Placu Zwycięstwa, że: "bez Chrystusa człowiek nie jest w stanie do końca zrozumieć samego siebie".
        Ale te dwa pytania najpierw nas wspólnie, a potem mnie samego nurtowały. Dlaczego  sens jest tajemnicą? Jaki jest sens tej tajemnicy? Ale, czy zawsze to czego nie możemy zrozumieć jest tajemnicą. A poza tym przecież my wszyscy dużo więcej wiemy niż rozumiemy. I nas to nie dziwi. Z kolei - Niewiedza  jest siłą! Niekiedy bardzo agresywną i bezwzględną. (Orwell ). A tajemnica to przecież nie zagadka. Tak naprawdę, to my najwyraźniej widzimy tylko swoje złudzenia i wyobrażenia, a dramat rozumu  polega na tym, że ulega on złudzeniom. A ponadto jak rozpoznać: „Mądrość  kłamstwa / kłamstwo - wiedzy i błyskotność / formalizm prawdy -  wewnętrzną bezistotność”. ( Norwid)
        Najpiękniejsze spotkania, w jakich uczestniczyłem to były spotkania  Rektorów Uczelni warszawskich. Podczas dyskusji o kulturze życia akademickiego padło zdanie: „Jedna jest tylko rzecz ważna w sztuce, to jest ta, której nie można wytłumaczyć”. – No dobrze, ale czy tylko w sztuce? A w życiu?
        Jakże głęboko problem nieistnienia wyraził w jednym z wierszy  Czesław Miłosz: „...Czyż nie ulegałeś/  Słodkim pokusom ulgi w nieistnieniu/  Ucieczki w nicość? Gdyby nawet prawdą / Było, że z marzeń naszego gatunku / zostanie ogromny śmiech pustki/ A my jesteśmy oddzielne nicoście”.
        Inny aspekt  sensu. Jednym z przedmiotów mych chirurgicznych szczególnych zainteresowań było operacyjne leczenie chorych z rakiem przełyku. Pamiętam chorego rodem z Wilna, z rakiem przełyku. Wytłumaczyłem mu na czym polega operacja - na otwarciu jamy brzusznej,  klatki piersiowej i przemieszczeniu żołądka na szyję. Wyjaśniłem, że operacja wiąże się jednak z  pewnym ryzykiem i że po operacji musi prowadzić bardzo oszczędzający tryb życia. „To znaczy się, że w życiu nie będą miał nic innego do roboty tylko żyć. A to nie miałoby sensu. Trzeba żyć, a nie tylko istnieć. A ja tylko kiedy pracuję i tworzę – to czuję że żyję”. Po chwili refleksji dodał: „Ale, ale... Panie Docencie, ja tego zupełnie nie przewiduję, ale gdybym tak przypadkiem umarł, to proszę pamiętać, że nie zgadzałem się na żadną sekcję”.
        W procesie leczenia należy, zrozumieć nie tylko istotę choroby, - nie tylko chorego, ale i jego stosunek do choroby i do życia.
        Jeden z chorych pochodzący tak jak moi rodzice „Z Nad Niemna” i urodzony tak jak mój Ojciec w  Eysymontach Wielkich (dlatego mówił mi po imieniu)  widząc już nie tylko walkę o jego życie, ale walkę ze śmiercią powiedział mi :  „Tadzik,  tak ty to już i zostaw -  Ja już życia się najadłem.... aż nadto”. Bardzo ciekawe było skojarzenie z jedzeniem, bowiem chory ten wg słów Broniewskiego  „..tam gdzie zima, Kolyma...”, przez wiele, wiele  lat w charakterze zwierzęcia do pracy w kopalni,  był odzwyczajany od jedzenia.
        Przed kilku laty odwiedziłem żyjącego właśnie „Nad Niemnem” mego 96-letniego stryja. Stryjku, a co ze Stasiem (synem)? - Zmarło mu się, zmarło.- A na co Staś umarł. - Widzisz, Tak prawdę powiedziawszy to ja nawet i nie wiem, ale widzisz ”Przyroda jego była słaba”. Dziś powiedzielibyśmy, że był źle genetycznie zaprogramowany.
        Obcując tak „ na co dzień ze śmiercią” łatwo spostrzec, że jakże często współcześnie śmierć traktuje się tylko jako „błąd techniczny” – ku zawodowej uciesze ludzi z tego żyjących. Jednak za nieszczęście, za śmierć ktoś musi być winien. Pan Bóg? Los? Przypadkowy układ genów - są nieosiągalni. Trudno więc w stosunku do nich  skierować akt oskarżenia. Pod ręką jest lekarz.
        Ale w związku ze śmiercią nasuwa się refleksja i obserwacja,  że w tym zimnym współczesnym świecie jakże często wiadomość o śmierci ma tylko wartość informacji: że zwolniło się miejsce, że jest etat, stanowisko do obsadzenia. Ważne jest przecież w życiu nie to kto odchodzi, ale kto przychodzi – może ja?

RZECZYWISTOŚĆ

        Myśl nie może zamykać się na rzeczywistość. Przez wieki – lekarzami byli kapłani. Stąd jeszcze dziś oczekujemy cudów. Potem  lekarze byli powiernikami nie tylko spraw ciała, ale powiernikami finansowymi i powiernikami serca. Powiernictwo finansowe odpadło z tytułu pauperyzacji stanu lekarskiego. Rolę powierników serca przejęły zaś poradnie seksuologiczne.
        Lekarze pozostali jednak powiernikami codziennych kłopotów. Dlatego chorzy bardzo często i to zupełnie spontanicznie wyrażają swoje  niezwykle krytyczne opinie o,  rzeczywistości kreowanej przez politykę i polityków. Chorzy to wysoce wyselekcjonowana grupa z populacji całej społeczności, ale sami tworzą bardzo istotną populację. Musimy jednak zdawać sobie sprawę, że rzeczywistość chorych jest zawsze bardzo subiektywna.
Niestety w odniesieniu do polityki i polityków część wypowiedzi chorych muszę ocenzurować, ponieważ są zbyt soczyste, zbyt obrazowe, zbyt dosadne i niekiedy zbyt przejrzyście prawdziwe. Te ich oryginalne  myśli i opinie sformułuję  sam.
        Chorzy są w zasadzie apolityczni, a nawet antypolityczni. Chorych bowiem nie obchodzi, czy politycy  chcą sobie skręcić w lewo czy prawo, czy też chcą coś skręcić w lewo czy prawo i jaki w danej chwili  ma obowiązywać dogmat ekonomiczny, ale też zupełnie nie wierzą w szantaż braku alternatywy.
        Chory, którego nie było stać na wykupienie lekarstwa powiedział mi:  „Miało być sprawiedliwie przedtem. Miało być sprawiedliwie potem. No i co?  Zamieniono tylko dyskryminację, polityczną na finansową. Jedna i druga wiąże się z pogardą  do człowieka. Ta druga nawet dużo bardziej.  W tym świecie wolnego rynku i bezwzględnej konkurencji to ja  tak żyję w granicach między lekceważeniem a pogardą.
        Chorzy wcale nie chcą, aby kapitaliści byli biedni. Chorzy sprawiedliwość społeczną rozumieją jako stworzenie jednakowych szans na możliwość leczenia i wyleczenia. Chorym  wcale nie chodzi o równość  żołądków - to slogan sprowadzający rzeczywisty problem biedy do absurdu, który przez to łatwo jest wyśmiać i wykazać jego niedorzeczność.  Kamuflując przez to tylko interes własny. Chorym chodzi o to, aby nierówności były sprawiedliwe.
        Inni chorzy mówili  mi:  „Widzi Pan, w państwie prawa, zgodnie z prawem nie stać mnie na wykonanie badań we właściwym terminie, choć jest podejrzenie raka, a nie stać mnie na badania tylko dlatego, że kiedyś,  kiedy pracowałem uwierzyłem w wartość dobra wspólnego – a teraz okazuje się, że nie wiadomo co to jest? Przecież ludzie organizują się w państwo, ze względu na dobro wspólne, a nie bogactwo poszczególnych ekip mieniących się elitami. A poza tym,  gdybym niegdyś głosił i zmuszał do wierzenia, że w miarę rozwoju ludzkości w przyszłości w ogóle pieniędzy nie będzie, to dziś miałbym ich dużo więcej”,
        Przypomniał mi się egzamin z filozofii do doktoratu z chirurgii i otrzymane pytanie dot. marksistowskiej  teorii rozwoju społecznego i o roli pieniądza w rozwiniętych społeczeństwach. Jak odpowiedziałem to wiadomo – bo egzamin zdałem.
        W szpitalach leczymy  wielu ludzi bezdomnych. Wyrasta przed nami rzeczywisty i moralny dylemat, bowiem nie ma dokąd takiego chorego wypisać, a wielu z nich wymaga jeszcze dalszej pozaszpitalnej opieki. Dokonując wypisu takich chorych zawsze nasuwało mi się pytanie, czy w wolnym kraju człowiek bezdomny, bezrobotny i w ogóle biedny (jakże często nie z własnej winy) jest rzeczywiście człowiekiem wolnym?
        Po tych i wielu innych nie cytowanych tu wypowiedziach ludzi biednych i chorych ja sam zrozumiałem, że: Ubóstwo - nie zawsze jest wyrazem życiowego nieszczęścia, ale pod warunkiem, że  nie wiąże się z degradacją, upokorzeniem  człowieka przez los i ludzi i jeśli się nie wiąże z brakiem życiowej perspektywy.
        Jeśli ludzie nie mają możliwości żyć wygodnie – to niech chociaż żyją przynajmniej godnie.
        Jednemu bardzo narzekającemu choremu powiedziałem: „No wie Pan jest nadzieja, że jak poprawi się sytuacja ekonomiczna, to..... „ - Wiem, wiem, przerwał  mi chory, że statystyki są coraz lepsze, bo choć stajemy się kolejno orłami, lwami i tygrysami ekonomicznymi to ......tak naprawdę jedyna nadzieja, jaka mi pozostaje to nadzieja.... na odpuszczenie grzechów. Statystyki nie są głodne – i dodał: urzędowi statystycy też zapewne nie.
        W całym swoim życiu piastowałem szereg odpowiedzialnych i bardzo nawet prestiżowych stanowisk. Przez dwa lata byłem Prezydentem i przez 10 lat członkiem Executive Committee Światowej Federacji Szpitalnictwa, wybranym przez delegatów z przeszło 90 krajów, a kandydować mogłem tylko dlatego, że Federacja była organizacja pozarządową, toteż władze nie były w stanie odrzucić mojej kandydatury i wydelegować kandydata oczywiście lepszego.
        Wszystkie stanowiska  jakie piastowałem pochodziły z wyboru, a nie z powołania przez władze państwowe. Przez władze państwowe powołany zostałem tylko raz jeden - do wojska - ale za to na lat 6 w wyniku  wyjątkowo superselektywnego doboru. Dziś jednak kiedy przejeżdżam koło miejsca mego dawnego postoju, myślę sobie, że i tutaj „cząstkem  mej duszy zostawił”.
        Ciekawi ludzie, jakich w wojsku spotkałem to niewątpliwie „oficerowie frontowi”, którzy przeszli bojowy szlak od Lenino do Berlina. Mieli zupełnie odmienne spojrzenie na życie. Byli świadomi, że śmierć ich nie tyle ominęła, co po prostu przeoczyła. Może właśnie dlatego, na moim poziomie  presja polityczna,  „w wojsku była śladowa w stosunku do innych instytucji życia państwowego, w których pracownicy - nawet naukowi - wielokrotnie nie zgadzali się z własnymi poglądami.
        Po manewrach, podczas których jako chirurg pełniłem funkcję D-cy Szpitala Polowego Brygady Ochrony Rządu zdawałem raport  generałowi, który  właśnie przeszedł wojenny szlak od Lenino do Berlina. Przedstawiłem braki wymagające uzupełnienia. Adiutantowi kazał zanotować, a mnie powiedział: „Majorze! A wam to powiem, że w tej jednostce straty są, albo totalne, albo żadne. No więc nie macie się czego tak bardzo denerwować”. Jeden ze znanych niegdyś byłych pracowników – używając orwelowskiego języka - „Ministerstwa Wzajemnej Miłości” leżąc w szpitalu już bez władzy,   jako chory ku memu wielkiemu zdziwieniu rozpoznał mnie z jakiegoś „odpryskowego” procesu. Może dlatego, że zostałem zwolniony. Byliśmy więc znajomymi. Chętnie więc i często choć przelotnie rozmawialiśmy. Początkowo obawiałem się, że rozmowa przyjmie charakter przesłuchania. Podczas jednej z ciekawych  rozmów powiedział mi „...byłem na wozie, byłem pod wozem i byłem nawozem”. W kontekście całej rozmowy stwierdzenie to miało  charakter raczej intelektualnego wyznania  życiowego prawa, wynikającego z własnego doświadczenia. To nie była próba tłumaczenia się, czy wyjaśniania  przeszłości.
        Przywieziono kiedyś w pełnym odurzeniu alkoholowym pobudzoną  ruchowo i słownie córę warszawskiego Koryntu. Opluwała nas słownie i dosłownie i to bardzo obficie. W pewnym momencie trzymający ją za ręce sanitariusz nie wytrzymał i powiedział: „Uspokój się Ty K...oryntianko jedna”. „Tylko nie Ty” – odpowiedziała. Pomyślałem wówczas, że nawet u ludzi upokorzonych przez życie, żyjących  poniżej godności istoty ludzkiej, żyjących na samym dnie ludzkiego padołu, kołacze się gdzieś poczucie godności własnej.

NADZIEJA

        Szpital to nie tylko miejsce cierpienia i bólu, ale i nadziei - tych spełnionych i nie spełnionych. Dum spiramus speramus – co przetłumaczyłbym jako: „niech żywi nie trącą nadziei”. W nadziei zawarta jest ukryta energia działania.  Ale ceną,  jaką się płaci za zawiedzione nadzieje  jest rzeczywistość. „Oto jak nas biednych ludzi rzeczywistość ze snu budzi”.
        Kiedyś poinformowałem chorego, że  są przeciwwskazania do wykonania radykalnej resekcji i że zastosowane zostanie leczenie zachowawcze. Chory zrozumiał, że nowotwór już jest nie operacyjny. Powiedział: „Rozumiem, że jedynym lekarstwem, jakie mi tak naprawdę pozostaje to jest tylko nadzieja. To znaczy, że muszę łudzić się nadzieją”. Ciekawe, że nadzieję chory określił tu jako lekarstwo, pomimo że łudził się on tylko nadzieją. Dlatego w tej jego „nadziei” zawarta jest jednak gorycz rezygnacji, zwątpienia, życiowej  kapitulacji.
        Mąż jednej z operowanych chorych na tarczycę pomimo wyniku badania histologicznego wskazującego, że usunięty guz ma charakter łagodny wielokrotnie zadawał mi pytanie ....Czy to nie może być pomyłka? Czy wynik nie może być fałszywie negatywny? Zmęczony jego krańcowo defetystycznym, fatalistycznym  usposobieniem  i  uporczywym poczuciem klęski, żeby zakończyć taki tok rozumowanie  powiedziałem: „Niech żywi nie tracą nadziei” ....... że kiedyś umrą - dopowiedział.
        W języku greckim słowo elpis - nadzieja - może oznaczać wszelkie oczekiwanie, nawet rzeczy złych. Dyżur. Telefon. – Czy to Szpital. – Tak - Czy rozmawiam z lekarzeM - tak - Panie Doktorze, czy ten a ten chory jeszcze  żyje? - Przepraszam, ale kim Pani jest dla chorego? - ........ Córką. - Niestety stan chorego jest bardzo ciężki,... powiedziałbym krytyczny. - Aha! No dobrze. No to zadzwonię jeszcze raz.
        Na łóżku  jednego chorego zobaczyłem publikację z tekstem Encykliki Ojca Świętego  „Przekroczyć próg nadziei”. Rozwinęła się rozmowa podczas której  padło pytanie: „No dobrze, ale jak odnaleźć ten próg? Trzeba go najpierw odnaleźć, żeby go przekroczyć”.  - W tej encyklice jest na to pytanie odpowiedź zawarta w cytacie Norwida. „Nadzieja jest z prawdy”. Chodzi o blask prawdy (veritatis splendor).
        W ochronie zdrowia z rzeczywistością ściśle skojarzona była nadzieja. W ramach reformy odejść będą musieli najsłabsi,  niezaradni i najmniej sprawni. Takie jest założenie. Z tą nadzieją związane są jednak obawy, że odejdą najsłabsi nie w umiejętnościach i chęci opieki nad chorymi, ale  najsłabsi w „wolnej amerykance” i „zapasach” o stanowiska i wynagrodzenia. Lekarze, których życiową pasją jest realizacja powołania i poświecenie w stosunku do chorych, pierwsi zostaną przez prawa konkurencji poświęceni jako najmniej zaradni i najmniej sprawni w zmaganiach  o finansowy sukces i kariery, pomimo że są najlepsi w opiece nad chorymi.
Ale, cytując słowa Św.  Pawła z  listu do Rzymian: „Contra spem spero” - co przetłumaczyłbym jako „oj nie traćwa nadziei” – bo pozostają jeszcze wiara, nadzieja i miłość.
        „Przed pól wiekiem, gdym był młodym człowiekiem....” na  pierwszym roku studiów na egzaminie z fizyki P. Prof. Kapuściński nie kazał mi wyklepać z pamięci brzmienia niektórych praw fizyki,  ale zadał mi pytanie: „kiedy drugie prawo Newtona staje się przyczyną nieszczęść”, oraz „..dlaczego Pan mając temperaturę  36.6  wchodząc do łazienki również o temperaturze 36,6 może się poruszać. Zgodnie z prawem termodynamiki nie ma różnicy  temperatur miedzy „kotłem a chłodnicą”, „ nie ma przepływu ciepła” - a więc nie powinien Pan  wykonać żadnego ruchu. Odpowiedź:  bo człowiek nie jest maszyną cieplną  uznana została za dostateczną.
        Dziś, ponieważ wiem:

• że świat,  życie i człowiek nie są wartościami jednowymiarowymi,
• że medycyny, życia i zdrowia człowieka nie uda się  umieścić na jedno, dwu  czy też nawet trójwymiarowej  płaszczyźnie,
• że istotą człowieka jest jego zdolność myślenia, a więc zdolność poznawania prawdy,
• że twórczą  myślą należy wnikać w tajemnicę i sensu istnienia uzupełniłbym swoją odpowiedź:
• że człowiek nie tylko nie jest maszyną cieplną,
• że człowiek nie może być postrzegany tylko  w wymiarze procesów biologicznych i fizykochemicznych,
• że człowiek jest nie tylko  osobą fizyczna lub prawną,
• że człowiek jest nie tylko producentem lub konsumentem PKB


Bo człowiek.........
        Zakończę ostatni w XX wieku wykład inauguracyjny na naszym Uniwersytecie parafrazą wypowiedzi  Wójta z „Chłopów”:
BO CZŁOWIEK -  TO MISTERIUM.
„JA – CHIRURG WAM TO MÓWIĘ.”

Powrót do spisu treści

---

Spotkania koleżeńskie absolwentów

Andrzej Piętka, Regina Stańczykowa

        W sierpniu 1958 r. podczas  spotkania towarzyskiego kilkunastu kolegów z lat studiów 1934-1939 powstała myśl okresowego organizowania liczniejszych spotkań naszego rocznika.
        W czasie tego spotkania Mieczysław Piotrowski udostępnił nam wykaz studentów naszego rocznika, który znajdował się we wrześniu 1939 roku na drzwiach Dziekanatu Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie.
        Kol. Andrzej Piętka poprosił gospodynię spotkania – Reginę Walentynowicz-Stańczykową o prześcieradło i zaproponował, aby w jednym z jego rogów podpisali się obecni na spotkaniu; założeniem pomysłodawcy było wyhaftowanie podpisów barwnymi nićmi, a przy okazji organizowanych następnie spotkań obecni będą się podpisywali.... Miałby to być pamiętnik naszych koleżeńskich spotkań.
        Wyłoniono również komitet organizacyjny przyszłych spotkań. Weszli do niego: kol. Andrzej Piętka, Mieczysław Piotrowski, Zaira Połtorzycka-Przeradzka, Tadeusz Rożniatowski, Jerzy Suchanek, Regina Walentynowicz-Stańczykowa.
        W roku 1977, wobec odejścia kolegów: T. Rożniatowskiego i M. Piotrowskiego zaproszono do Komitetu Kolegów Jana Glińskiego i Władysława Popkowskiego. Okresami współpracowali Wanda i Mirosław Ornowscy.
 Zbliżał się rok 1959 – XX rocznica naszego absolutorium. Uzyskaliśmy zgodę Władz Miasta (załatwił ją kol. Jerzy Suchanek) na zorganizowanie I zjazdu Koleżeńskiego. W liście wysłanym do naszych kolegów zredagowanym przez kol. Andrzeja Piętkę było wyjaśnienie celu spotkania: „W ciągu minionych lat  wielu spośród nas straciło lub rozluźniło kontakty, a obecnie organizując spotkanie, chcielibyśmy zbliżyć się ponownie, wspomnieć wspólnie przeżyte lata studiów, podzielić się przeżyciami z okresu wojny”. Sekretariat Zjazdu, gdzie należało kierować korespondencję mieścił się w Zakładzie Anatomii Patologicznej w Warszawie ul. Chałubińskiego 5 (Regina Stańczykowa).
        Posypały się listy z aprobatą pomysłu i zgłoszeniami uczestnictwa w Zjeździe.
        W maju 1959 r. spotkaliśmy się w Anatomicum. Przybyli również zaproszeni przez nas Profesorowie: Prof. Adam Czyżewicz, Franciszek Czubalski, Stefania Chodakowska, Janina Dąbrowska, Ludwik Paszkiewicz, Franciszek Venulet, Mieczysław Michałowicz. Przedstawiono obecnym listę Profesorów i Kolegów, którzy wojny nie przeżyli. Chwilą zadumy uczczono ich pamięć.
        Przemawiali Profesorowie, nasi drodzy Goście, a prof. Ludwik Paszkiewicz  zachęcał nas do kontynuowania takich spotkań, wspominając coroczne spotkania koleżeńskie na dziedzińcu Uniwersytetu na Krakowskim Przedmieściu przed Biblioteką. Mówił o wartości więzi akademickiej i przyjaźni młodzieńczej.
        W uroczystym nastroju złożyliśmy potem kwiaty na Grobie Nieznanego Żołnierza. Wieczorem zaś wspólna kolacja, a nazajutrz majówka w lasach kabackich i wspominki, wspominki... Było nas 52 osoby. Byliśmy szczęśliwi.
        Dla ponownego odświeżenia wspomnień i pogawędzenia spotkaliśmy się pełni radości i zapału już w roku 1961, znów w Anatomicum, a dnia następnego na działce Jerzego Suchanka w Świdrach Małych pod Warszawą, przy bigosie Jadzi Stockiej. Uczestników było 47 osób. Od tej pory musieliśmy się stale spotykać. Ożyły dawne przyjaźnie i sympatie, Koledzy z zagranicy zaczęli pisać do nas listy, a my do nich – byliśmy bliżej siebie.
        „Ponieważ czas nieubłagalnie ucieka, a w sercu ciągle maj” – spotkaliśmy się po raz trzeci w maju 1965 roku w Klubie Lekarza z udziałem Profesorów: Janiny Dąbrowskiej, Ludwika Paszkiewicza, Mieczysława Michałowicza, Stefana Wesołowskiego. Nazajutrz całodniowa wycieczka nad Zalew Zegrzyński. Obecnych 45 osób. Było uroczo.
        Od roku 1977 miejscem naszych spotkań była Sala Wykładowa Zakładu Medycyny Sądowej – Oczki 1.
        Czwarte spotkanie odbyło się w czerwcu 1977 r. Przewodniczył mu starosta naszego roku, Felicjan Loth. Wieczorem wyjazd nad Zalew Zegrzyński, restauracja i hotel „Mazowsze”, wspólna kolacja, śpiewy przy akompaniamencie gitary kolegów Henia Grabowskiego i Tadzia Rózniatowskiego, późno wieczorny spacer nad zalewem, było nas 43 osoby.
        Do komitetu organizacyjnego spotkań zaproszono Janka Glińskiego i Władka Popkowskiego. Włączyli się do współpracy  w działalności organizacyjnej naszego grona.
        W roku 1984 w sali wykładowej i holu Zakładu Medycyny Sądowej odbyła się kolejna uroczystość z okazji 50-tej rocznicy naszej immatrykulacji. Obecni byli również pojedynczy koledzy przebywający na stałe za granicą. Przebieg spotkania nagrany został na taśmie magnetofonowej i uwieńczony w maszynopisie, przygotowanym przez Romka Jakubskiego z Londynu i Renię Stańczykową z Warszawy. Wspomnienie o naszych profesorach wygłosił Stasio Leszczyński. Przesłaliśmy wyrazy szacunku dla naszej ostatniej z żyjących wówczas Pani Profesor Dąbrowskiej. Wspominaliśmy kolegów, którzy nas ostatnio opuścili na zawsze (16 w ciągu 7-miu lat). Byli to: Hala Bereśniewicz, Rysio Goller, Nela Cynk-Filipowicz, Henio Grabowski, Jurek Jasieński, Jerzy Nofer, Adam Potęga, Seweryn Okupski, Felek Loth,  Antek Perłowski, Bogdan Różycki, Stasio Roliński, Grzesio Zwykielski, Edward Weiss, Franek Kostro, Władek Kulesza. Snuły się wspomnienia, gdzieniegdzie i łza w oku była. Nasze grono zaczęło się wykruszać.
        W związku ze śmiercią dotychczasowego starosty kursu – Felka Lotha – starostą kursu jednomyślnie została wybrana Renia Stańczykowa, która w swym przemówieniu zwróciła się z prośbą o przesyłanie życiorysów i fotografii dla uzupełnienia dokumentacji Kroniki Rocznika 1934-1939.
 Udaliśmy się potem na bankiet „Pod Dębami” pod Warszawą. Bankiet wypadł znakomicie, a potem po pokojach hotelowych jeszcze długo gadano. Spania było mało. Może niektórych bolała głowa. Następnego dnia po śniadaniu było zwiedzanie Zamku Królewskiego. Wrażenia i doznane przeżycia były ogromne – przepych i bogactwo wystroju i my w nim po raz pierwszy, jakże uroczysty...
        Było nas tylko 39 osób.
        W roku 1986 odbyło się kolejne, VI-te z udziałem 30-tu osób,  w gronie których wspominaliśmy zmarłych ostatnio kolegów: Adama Glińskiego, Tadeusza Molkę, Konrada Zembrzuskiego – było znów smutno i zaduma.
        Każdorazowo podpisujemy się na „obrusie” – to tradycja, obowiązek, zwyczaj. Podpisy są następnie wyszywane. Pragniemy, aby ten „obrus” po zapełnieniu podpisami znalazł się w muzeum medycyny.
        Skromne pragnienie, ale jak bardzo nam na tym zależy! Stanowi on „dowód rzeczowy” naszych spotkań, naszej więzi koleżeńskiej, naszej przyjaźni – świadczy, że był z nami przez ostatnie 30 lat.
        W czasie studiów życie koleżeńskie zależne było w dużym stopniu od miejsca zamieszkania (domy akademickie, stancje i in.), zależało również od zainteresowań, zamiłowań, poglądów politycznych, a koncentrowało się w Domu Medyka, w akcjach społecznych, artystycznych (muzycznych, literackich, teatralnych), obozach wypoczynkowych, sportowych, zabawach.
        Zżyci byliśmy raczej w małych  ćwiczeniowych grupach studenckich, a zajęć było bardzo dużo (prawie wszystkie popołudnia zajęte). Mało było czasu na spotkania koleżeńskie, uczono się wspólnie.
        Dużą, zwartą grupę na kursie stanowili Podchorążowie Szkoły Sanitarnych Podchorążych – XIII Promocja. W roku 1934 było ich 34, żyje 16.
        Z liczby 175 osób ujętych wykazem Dziekanatu, przy życiu pozostało prawdopodobnie 65 kolegów (45 cywilów i 16 podchorążych), w kraju łącznie 46, na emigracji 19.
        W 1989 spotykamy się po raz siódmy, jest to nasze 50-lecie absolutorium, uroczystość, którą przeżywamy razem, ma dla nas szczególne znaczenie.
        Czas wojny pozbawił nas takiej radości przed 50 laty – nie mieliśmy ani uroczystości absolutorium, ani wręczenia dyplomów. Większość z nas zdawała w Warszawie. Dostaliśmy zaświadczenia o zdaniu egzaminów, uprawniające do odbycia stażu i zapisania się do Izby Lekarskiej, celem uzyskania prawa wykonywania zawodu. Pozostali egzaminy zdawali w różnym czasie, na różnych uczelniach, w różnych krajach, w różnych językach, w różnych mundurach.
        Dyplom jubileuszowy, który otrzymujemy dziś, dnia 18 marca 1989 roku na Zamku Królewskim będzie niezapomnianą, wzruszającą uroczystością dla tych, którym udało się przeżyć.
 Rozważając spokojnie i trzeźwo fakt biologicznego starzenia się, a  więc logiczny porządek odchodzenia – troszczymy się o sposób dalszego przekazywania pałeczki naszej przyjaźni i działalności tym Kolegom, którzy zachowali jeszcze pełną świadomość aby to, co zrodziło się przed 55 laty w czasie studiów, w trudnych latach wojny, okupacji i latach powojennych mogło być dowodem, że przeżyliśmy niełatwe życie wierni przysiędze Hipokratesa.
        Obecnie, w znacznie już uszczuplonym gronie jeszcze żyjących przekazujemy dalszą naszą historię i dalsze losy w zbiegające się rocznice naszej immatrykulacji (65 lat) oraz uzyskania absolutorium (60 lat).
 Od chwili jubileuszu z przed 10 lat kontakt koleżeński naszego rocznika mimo stałych ubytków jest nieprzerwanie silny i nasze spotkania odbywają się regularnie co roku.
        Spotkanie w 1994 roku w 60-tą rocznicę naszej immatrykulacji uświetnił przewodniczący Stowarzyszenia Wychowanków naszej Uczelni – dr med. Tadeusz Kocoń. Stowarzyszenie obdarzyło nas swym honorowym członkostwem.
        Nadto od kilku lat spotykamy się w małej grupce raz w miesiącu (pierwszy czwartek miesiąca) na składkowej herbatce. W spotkaniach biorą udział koledzy zamieszkali w Warszawie, ale przybywają również koledzy z innych miast Polski, a nawet krajów (Belgia, USA).
        Dzielimy się naszym życiem, naszymi osiągnięciami, naszymi troskami i radościami. Więź koleżeństwa trwa.
        Dzisiejszą rocznicę przeżywa 38 Koleżanek i Kolegów.

 I oby tak dalej !

Powrót do spisu treści

---

Nasi Profesorowie - Wspomnienia

Stanisław Leszczyński

        Minęło 55 lat kiedyśmy stali ze wzruszeniem przed tablicą ogłoszeń Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu i ujrzeliśmy nasze  nazwiska, jako przyjętych na studia.
        Pierwszym profesorem, z którym zetknęliśmy się  był Edward LOTH – profesor nadzwyczaj lubiany przez wszystkich. Wykładał ciekawie i urozmaicał swoje wykłady anegdotami natury historycznej i politycznej. Nie krępował się zupełnie tym, kto stoi na czele władzy. Kiedyś, raz do roku przedstawiał nam anatomię prawidłową na żywych modelach. I wtedy sala Anatomicum była pełna, a on się w ten sposób odzywał: „Witam was studenci Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego, Wydziału Humanistycznego, Politechniki Warszawskiej oraz SGGW i SGH i was nieliczni studentów medycyny”. I rzeczywiście – studentów medycyny było najmniej.
        Egzamin u profesora Lotha był bardzo trudny i równocześnie wprowadzał jakąś atmosferę nerwową. Kiedyś pytał się jedną z koleżanek jak wyglądają narządy płciowe żeńskie, a ona opowiadała mu wszystko o narządach męskich. Profesor się uśmiechnął i odpowiedział: „Cudze chwalicie, swego nie znacie, sami nie wiecie co posiadacie.”
        Na imieniny swoje Dr Loth otrzymywał zawsze piękne czerwone róże. W czasie okupacji pracował w podziemiu i zginął w Powstaniu Warszawskim, a grób jego znajduje się w kwaterze żołnierzy AK na Powązkach.
        PROFESOR DR STEFAN KOPEĆ – wykładał biologię w Zakładzie Fizjologii Człowieka na Uniwersytecie Warszawskim. Omawiając tropizmy, takie dawał przykłady: „Jeśli państwo spotkali by na ulicy drogowskazy z napisem – na jednym DO KAWIARNI, a na drugim NA WYKŁADY Z BIOLOGII, oczywiście skierujcie się do kawiarni, bo to jest tropizm w tym wieku.”
        Oprócz biologii wykładał embriologię i choroby pasożytnicze, tzn. parazytologię. Egzamin był bardzo przyjemny. Profesor stwarzał na nim atmosferę niemal rodzinną, pozwalając dyskutować na różne tematy.
        W czasie okupacji został aresztowany i zginął w obozie koncentracyjnym, zamęczony przez Niemców.
PROFESOR STEFAN PIEŃKOWSKI -  prowadził wykłady w pięknym gmachu Fizyki Doświadczalnej przy ul. Hożej. Wykłady były wspólne dla wydziałów: matematyczno-przyrodniczego, farmaceutycznego i lekarskiego. Profesor imponował nam swoją ogromną wiedzą. Zaczynał wykłady tuż przy drzwiach wejściowych, a kończył tak szybko, jak prędko się pokazał, przy drzwiach wyjściowych. Całki i różniczki, cała wyższa matematyka, była dla niego zabawką. Egzamin z fizyki zdawaliśmy  u samego profesora, jego docenta KAPUŚCIŃSKIEGO, lub adiunkta Zakładu Fizyki dr SOŁTANA, który był też potem profesorem, po wojnie.
        Profesor Pieńkowski był długoletnim rektorem Uniwersytetu Warszawskiego. Młodzież lubiła go bardzo. W okresie częstych zamieszek na Uniwersytecie Warszawskim, przed wojną, umiał zręcznie lawirować i uspokajać gorące umysły studentów. Zmarł na białaczkę na skutek częstego spotykania się z energią promienistą. Pochowany został w kwaterze zasłużonych, na cywilnych Powązkach.
        Do PROFESORA CZUBALSKIEGO –na egzamin trzeba było przychodzić bardzo elegancko ubranym, w strojach wizytowych. Kiedy profesor wyjmował papierosy, cała czwórka zdających studentów /profesor egzaminował zawsze we czwórkę/, z zapalonymi zapałkami wstawała, jak na komendę, podając ogień do papierosa. Rytuał egzaminacyjny był przekazywany wszystkim studentom z pokolenia na pokolenie. Wykłady były starannie przygotowane, na sali był idealny porządek i nigdy nic nie „nawaliło”, ponieważ nad tym czuwa stary laborant, który doskonale znał aparaturę, ażeby wszystko grało.
        Profesor Czubalski był długoletnim dziekanem Wydziału Lekarskiego, a po wojnie rektorem Akademii Medycznej.
        Wykłady z mikrobiologii lekarskiej prowadził PROFESOR NITSCH.
Niewielka była frekwencja na jego wykładach. Kiedyś przyszły cztery osoby. Profesor wykład prowadził. Na drugi raz przyszły tylko dwie osoby. Profesor zdjął okulary, spojrzał i powiedział: „A cóż to, a dzisiaj tylko połowa?” – i wykład w dalszym ciągu prowadził. Nie wszystkim wiadomo, że dzięki niemu została uratowana część zapasu radu z Instytutu Radowego im. Marii Curie-Skłodowskiej w Warszawie, przed rabunkiem hitlerowskim.
        PROFESOR PASZKIEWICZ – prowadził wykłady z anatomii patologicznej. „50 % chirurgii i 50 % interny – to wiadomości z anatomii patologicznej”, zaczynał od tego profesor swoje wykłady. Egzamin z anatomii patologicznej był ciężki, ale kto umiał – musiał zdać. Nie było tutaj „koników profesorskich”, ani tak zwanego „szczęścia”. Sławny skrypt z anatomii patologicznej był „obkuwany” na wszystkie strony. Do egzaminu przygotowywali się wszyscy bardzo długo. Jakże często rozpoznanie chorego końcowe (anatomopatologiczne) było zupełnie odmienne od szpitalnego. Pamiętam takie zestawienie: profesor Orłowski przedstawił przypadek, a sekcję przeprowadzał profesor Paszkiewicz. I okazało się, że były zupełnie różne rozpoznania.
        Podstawy kliniki chorób wewnętrznych wykładał nam PROFESOR ZDZISŁAW GÓRECKI. Przychodził bardzo elegancko ubrany, wygolony z gładko uczesaną czupryną.  Wykładał piękną polszczyzną. Bardzo dbał o wygląd zewnętrzny i poważne podejście do chorego. Kiedyś zauważył koleżankę, która miała długie, wystające paznokcie. Zwrócił jej uwagę, że tak  nie można.
        Adiunktem jego był DR EDMUND BRATKOWSKI – świetny diagnosta. Bez niego nikt z ówczesnych głów rządowych nie umarł, bez jego konsultacji. Między innymi Kardynał Krakowski, jak też Józef Piłsudski. Kiedy sprowadzono konsultanta z Wiednia, aby potwierdził diagnozę, konsultant powiedział: „Ja nie mam nic do dodania. To co powiedział dr Bartkowski – to się zgadza”. A to był rak.
        Chciałbym jeszcze dodać, że profesor Górecki zginął podczas Powstania Warszawskiego.
        Nestor polskiej interny PROFESOR WITOLD ORŁOWSKI – prowadził klinikę chorób wewnętrznych. Profesor wymagał od nas niezwykłej czystości języka. Nie można powiedzieć „ciałka czerwone” lub „ciałka białe” – bo „ciałka” były tylko w balecie, a we krwi krążyły krwinki białe i czerwone. Choremu nie można było kazać, jedynie go poprosić.
        Pamiętam ostatnie słowa profesora zwrócone do nas w czerwcu 1939 r., gdy żegnał nas jako studentów: „Kochani Koledzy! Kończąc ostatni mój wykład nie życzę wam abyście zostali sławnymi lekarzami czy profesorami, nie życzę wam abyście zdobyli rozległą praktykę lekarską i osiągnęli wielkie dobra doczesne, ale życzę wam abyście w swoim postępowaniu codziennym byli zawsze zgodni z waszym sumieniem lekarskim – a wtedy będę mógł nazwać was dobrymi lekarzami, godnymi naszych sławnych Polaków – Chałubińskiego i Gluzińskiego.
        Pediatrię wykładał PROFESOR MICHAŁOWICZ. W jego wykładach było dużo danych z historii i filozofii. Był wielkim humanistą. Zwracał uwagę na godne zachowanie się. Gdy były zamieszki na Uniwersytecie z powodu „prawych i lewych miejsc” – profesor u siebie tego nie wprowadził. A kiedy później otrzymał piękne biało-czerwone róże, powiedział: „Mnie o to chodzi, aby perły kultury polskiej nie walały się o bruki ulicy”. Profesor był więzionym, siedział w obozie koncentracyjnym, a po wojnie wrócił na wykłady. Kiedyś na posiedzeniu sejmowym, powiedział: „Lekarz to jest taki pan, który za swoją ciężką pracę otrzymuje order, ale nie na piersiach, ale w głębi, który się nazywa angina pectoris, zawał mięśnia sercowego”.
        PROFESOR CZYŻEWICZ – wykładał nam położnictwo. Był poetą. Kiedy mówił o urodzeniu pierwszego dziecka, powiedział: „Kobieta jest tak piękną, że nie ma piękniejszej w swoim życiu kiedy jej przyniosą pierwsze urodzone dziecko”.
        Ciekawe były tego przykłady przy egzaminie. Kiedyś jeden z kolegów studentów, zapytany jakie są objawy ciąży – po dłuższym namyśle wycedził: „brak miesiączki, złe samopoczucie i duży brzuch”. A profesor na to: „Pan ma duży brzuch, pan nie miesiączkuje, ja panu stawiam pałkę, niech pan leci i ogłosi, że pan jest w ciąży – jako pierwszy mężczyzna”.
        PROFESOR MARIAN GRZYBOWSKI – wykładał dermatologię. Były to piękne wykłady, na które wszyscy chodzili, ponieważ trudno było nie chodzić. Ciężkie były jego chwile po wojnie. Zginął w tajemniczych okolicznościach, w okresie stalinowskim naszych dziejów.
        A na zakończenie wspomnę jeszcze o budowie Domu Medyków. Za naszej pamięci otwarto Dom Medyków. I na otwarciu tego Domu przedstawiciel Wojska tak powiedział: „Jeśli wyjdziemy na pola nasze i weźmiemy garść ziemi ojczystej – to okaże się, że nie będzie takiej, która by nie zawierała krwi żołnierza polskiego, poległego za Ojczyznę. Tablica ta przypomina nam, że studenci medycyny także zraszali tę ziemię swoją krwią. Niech Dom ten służy jak najwięcej dziełu pokoju, a jak najmniej dziełu wojny”.
        Wspomniałem tylko o niektórych naszych profesorach. Było ich znacznie więcej, ale nie chcę przedłużać mojej wypowiedzi. Swoje postępowanie potwierdzili swoim życiem.
        W czasie września 1939 roku zginął PROFESOR KONOPACKI. Histolog. W Katyniu, jako adiunkt i niezapomniany chirurg DR LEVITTOUX i internista wojskowy DOCENT DR ROSNOWSKI. W czasie Powstania Warszawskiego PROF. GÓRECKI, PROF. LOTH, w czasie okupacji DOCENT
DR HROM.

Powrót do spisu treści

---

Nowe formy współpracy

        Dnia 13 sierpnia 1999 roku Akademia Medyczna zawarła umowę z Biurem Reklamy S.A. w sprawie wspólnego organizowania Międzynarodowych Targów Medica. W umowie Akademia zobowiązuje się do merytorycznego wsparcia organizacji i realizacji targów. Biuro zobowiązuje się do prowadzenia akcji promocyjnej targów, prowadzenia akwizycji zleceń, obsługi technicznej targów, prowadzenia rozliczeń z dostawcami. Biuro będzie pokrywać koszty związane z promocją i organizacją wystaw.
        Akademia Medyczna będzie otrzymywać 20%  zysków (jednak nie mniej niż 10.000,-zł) związanych z organizacją targów.
        Umowę podpisali w imieniu Biura Reklamy S.A. dyrektor naczelny Sławomir Majman, w imieniu Akademii Medycznej Rektor prof. dr hab. Janusz Piekarczyk.

Powrót do spisu treści

---

Konieczna integracja

Mgr inż. Jacek Żbikowski – Dyrektor Administracyjny AM

        20.09.1999 r. z inicjatywy Konferencji Rektorów Uczelni Medycznych odbyła się narada rektorów AM, dyrektorów AM i dyrektorów Samodzielnych Szpitali Klinicznych.
        W naradzie wzięła udział także Pani Minister Franciszka Cegielska, Podsekretarz Stanu Andrzej Ryś i Dyrektor Departamenty Nauki i Kształcenia prof. dr hab. Andrzej Lewiński.
        Celem narady było unormowanie zasad współdziałania Uczelni i Szpitali, zgodnie z obowiązującym stanem prawnym.
        W przeddzień narady rektorzy podjęli Uchwałę, którą przekazano na ręce Pani Minister. W trakcie toczącej się dyskusji zwrócono uwagę, ze względu na specyfikę procesu dydaktycznego, jak i prowadzonej działalności naukowej, na konieczność niezbędnej integracji Uczelni i Szpitali z pełnym Poszanowaniem uzyskanej niedawno przez szpitale osobowości prawnej. W trakcie dyskusji mówił o tym m.in. Rektor p. prof. dr hab. Janusz Piekarczyk. Narada zakończyła się podpisaniem wzajemnych ustaleń.
        Zgodnie z tym zapisem w dniu 29.09.1999 r., z inicjatywy naszej Uczelni w Warszawie odbyło się spotkanie dyrektorów administracyjnych i dyrektorów szpitali.

Powrót do spisu treści

---

Z SENATU

Dnia 27 września odbyło się pierwsze w nowej kadencji 1999/2002 posiedzenie Senatu.
        Na wniosek Rektora AM prof. dr. hab. Janusza Piekarczyka Senat powołał następujących przewodniczących Komisji Senackich:
 

• Prof. dr hab. Piotr Zaborowski – Komisja ds. Dydaktyki
• Prof. dr hab. Stanisław Moskalewski – Komisja ds. Nauki
• Prof. dr hab. Andrzej Górecki – Komisja ds. Rozwoju Kadry
• Prof. dr hab. Janusz Cianciara –Komisja ds. Lecznictwa i Współpracy z Regionem
• Prof. dr hab. Bogdan Ciszek – Komisja ds. Informacji Naukowej i Wydawnictw
• Prof. dr hab. Bożenna Gutkowska – Komisja ds. Finansowo-Budżetowych
• Prof. dr hab. Aleksander Dubrzyński – Komisja Etyczno-Deontologiczna
• Prof. dr hab. Bogdan Ciszek – Podkomisja ds. Badań na Zwierzętach
• Prof. dr hab. Grzegorz Opolski – Komisja ds. Oceny Profesorów
• Prof. dr hab. Bruno Szczygieł – Komisja Statutowa


        Problemy przyjęć na studia wieczorowe omówił prof. dr hab. Leszek Pączek – Prorektor ds. Dydaktyczno-Wychowawczych.
        Sprawę nadania tytułu doktora honoris causa Akademii Medycznej w Warszawie profesorowi Franciszkowi Kokotowi referował dziekan I Wydziału Lekarskiego prof. dr hab. Wiesław Gliński.

        W głosowaniu tajnym Senat powołał :

• prof. dr. hab. Jana Kopczyńskiego na stanowisko Dyrektora Instytutu Medycyny Społecznej.
• prof. dr. hab.  Tadeusza Bączkowskiego na Dyrektora Instytutu Stomatologii


Powrót do spisu treści

---

Nasi laureaci w konkursie IMMUNO

Mgr Mirosława Kurpeta

        Na konkurs IMMUNO ogłoszony przez Fundację na Rzecz Nauki Polskiej wpłynęło 108 wniosków. Wśród 33 laureatów konkursu znajduje się 5 pracowników naszej Uczelni.
        Dr med. Wojciech Feleszko z Kliniki Pneumonologii, Chorób Alergicznych i Hematologii I Katedry Pediatrii otrzymane środki przeznaczył na zakup aparatu do pomiaru stężenia przeciwciał IgE w surowicy. Aparat ten umożliwia oznaczanie przeciwciał odpowiedzialnych za wystąpienie choroby alergicznej i precyzyjne ustalenie specyfiki tych przeciwciał (a więc alergenu, na które dziecko jest uczulone). Sprzęt ten charakteryzuje się daleko idącą precyzją, konieczną w postępowaniu z pacjentem pediatrycznym oraz wykorzystuje bardzo małą ilość surowicy. Poza tym aparat charakteryzuje pełna automatyka i możliwość współpracy z komputerem w środowisku Windows. Umożliwia to szybką obróbkę uzyskanych danych i analizę statystyczną uzyskanych wyników. Sprzęt ten będzie stanowił podstawę dla humoralnej diagnostyki alergologicznej i wykorzystany będzie w badaniach naukowych nad patomechanizmem powstawania chorób alergologicznych u dzieci prowadzonych w Klinice.
        Prof. dr hab. Marek Jakóbisiak – Kierownik Zakładu Immunologii Instytutu Biostruktury za subwencję o wysokości ok. 88 tyś. zł. zakupił:

- analizator hematologiczny
- zamrażarkę
- inkubator do hodowli tkanek.
Aparatura umożliwi rozszerzenie badań  dotyczących eksperymentalnej terapii nowotworów.
        Dr hab. med. Cezary Kowalewski z Kliniki Dermatologicznej planuje zakup:
1. Reichert AFS (Automatic Freeze Substitution-System) jest nowoczesną aparaturą umożliwiającą „zamykanie” tkanek do mikroskopii elektronowej  w niskiej temperaturze w niskiej wiryfikacji (tj. „fizycznym utrwaleniu”).  Metoda pozwala na zachowanie pełnej antygenowości materiału biologicznego, w odróżnieniu od metod klasycznego zamykania tkanek po ich uprzednim utrwalaniu chemicznym. Jest to jedyna metoda, która pozwala na wykonanie bardzo precyzyjnych oznaczeń antygenów, zwłaszcza zlokalizowanych wewnątrzkomórkowo, wrażliwych na chemiczne formy utrwalania.

Drugą ważną funkcją Reichert AFS jest możliwość „zamykania” tkanek w Lowikrylu K4M w tzw. Technice PLT (Programmed Progressive Lowering of Temperature Substitution).  Jest to obecnie najlepszy sposób utrwalania i „zamknięcia” tkanki do przeprowadzenia hybrydyzacji insitu na poziomie ultrastrukturalnym z następowym  znakowaniem techniką post-embedding immunogold.
2. GeneAmp PCR System 2400 230V/50Hz firmy Perkin Elmer

Aparat do amplifikacji, pozwalający na wykonywanie RT-PCR.


        Dr hab. Jacek Malejczyk kierownik Pracowni Biologii Molekularnej Zakładu Histologii i Embriologii Instytutu Biostruktury dzięki subwencji wzbogaci się o fosfofluoroimager firmy Bio-Rad, unikalne urządzenie zastępujące konwencjonalną autoradiografię. Cena aparatury wynosi około 230 000 PLN.
        Fosfofluoroimager stosuje się do szybkiego odczytu i analizy wyników hybrydyzacji molekularnej kwasów nukleinowych w badaniach DNA i ekspresji genów oraz badań białek techniką radio-immunoprecypitacji Western-blot. Urządzenie to pozwala uzyskać czułość wielokrotnie wyższą od konwencjonalnej autoradiografii. Będzie to jedyne tego rodzaju urządzenie w naszej Uczelni i jedno z niewielu w Warszawie. Kierownictwo Zakładu Histologii i Embriologii serdecznie zaprasza do korzystania z tego urządzenia zainteresowanych  pracowników naszej Uczelni.
        Dr hab. Maria Nowaczyk z Zakładu Immunologii Klinicznej Instytutu Transplantologii przeznaczyła otrzymane środki na zakup systemu do akwizycji, archiwizacji i analizy obrazów elektroforetycznych, który będzie służył do wzbogacenia metod diagnostyki chorób o podłożu immunologicznym.

Powrót do spisu treści

---

Prof. Wiesław Jędrzejczak: List do Profesora Górskiego

Warszawa, dnia 27 września 1999 roku 
Sz. Pan
Prof. dr hab. med. Andrzej Górski
Akademii Medycznej w Warszawie
w/m


Szanowny Panie Rektorze:

        Miło mi jest zawiadomić, że w dniu dzisiejszym został z naszej Kliniki wypisany chory Andrzej Budzich, który w dniu 4 września br. jako pierwszy otrzymał w naszej Klinice przeszczep autologicznych komórek krwiotwórczych z powodu szpiczaka  mnogiego. Następne zabiegi są w różnych fazach zaawansowania.
        Tym samym mogę powiedzieć, że  wypełniłem przyjęte zobowiązanie dotyczące uruchomienia w Akademii Medycznej w Warszawie programu przeszczepiania szpiku.
        Pragnę jeszcze raz podziękować za okazane mi zaufanie, za wszechstronne poparcie i za to, że po wielu bardzo ciężkich dla mnie latach uzyskałem nareszcie warsztat pracy, który umożliwia mi to, o czym zawsze marzyłem czyli rozwój nowych metod leczenia chorób krwi i nowotworów.

Z poważaniem
KIEROWNIK KLINIKI
Prof. dr hab. Wiesław W. Jędrzejczak
 Powrót do spisu treści

---

Informacje prasowe KBN
Dr Tadeusz Zaleski – rzecznik prasowy KBN

Nauka polska już w Unii Europejskiej

        4 września 1999 roku wchodzi w życie decyzja Rady Stowarzyszenia między Unią Europejską i Polską o uczestnictwie Polski w 5. Programie Ramowym Badań, Rozwoju Technicznego i Prezentacji Unii Europejskiej. Polscy naukowcy uczestniczyć więc będą w największym europejskim programie badań naukowych dysponującym w latach 1999-2002 budżetem blisko 15 mld euro.
        Komitet Badań Naukowych rozpoczął starania o przystąpienie Polski do 5.Programu Ramowego Badań w roku 1997, co znalazło swój wyraz w wystąpieniu Przewodniczącego KBN podczas spotkania ministrów ds. nauki w Brukseli w maju tego roku i zostało potwierdzone pismem Przewodniczącego do Komisarza ds. Nauki w Komisji Europejskiej z 26 sierpnia 1997 r. Podstawą prawną udziału polskich jednostek naukowych i badawczo-rozwojowych oraz przedsiębiorstw w 5. PR jest decyzja Rady Stowarzyszenia UE - Polska nr 4/99 z 4 sierpnia 1999r.  (tekst podpisanej decyzji opublikujemy niezwłocznie po jej otrzymaniu z Rady Stowarzyszenia), która wchodzi w życie po 30 dniach od daty podjęcia, a więc 4 września br.
        Podjęcie tej decyzji przez Radę Stowarzyszenia możliwe było m. in. dzięki zakończeniu przeglądu porównawczego polskiego prawa z dorobkiem prawnym Wspólnot Europejskich (tzw. acquis communautaire) w obszarze nauki i badań. Stwierdzony podczas przeglądu brak sprzeczności obowiązujących w Polsce aktów prawnych z prawodawstwem wspólnotowym doprowadził do czasowego zakończenia negocjacji w tym obszarze. Komisja Europejska, nie przewidując problemów przy przyjęciu przez Radę Stowarzyszenia wspomnianej decyzji, w oficjalnym stanowisku stwierdziła, że polscy partnerzy mogą wchodzić w skład konsorcjów składających wnioski w konkursach, w których termin składania wniosków upływał przed wejściem w życie tej decyzji. Słusznie przewidywano bowiem, że decyzja wejdzie w życie przed podpisaniem kontraktów na realizację wybranych projektów. Polska przystąpiła do 5. PR na zasadach prawie identycznych z zasadami obowiązującymi kraje członkowskie Unii Europejskiej i polscy partnerzy będą traktowani na równi z partnerami z tych krajów.
        Jedyny wyjątek stanowi w tym zakresie konieczność uczestnictwa w konsorcjum co najmniej jednego partnera (z sektora nauki lub przemysłu) z kraju członkowskiego Unii oraz włączenie polskich ekspertów do komitetów poszczególnych programów bez prawa udziału w głosowaniach. Polscy eksperci mogą również uczestniczyć (za wynagrodzeniem) w ocenie wniosków składanych w ramach konkursów. Komisja Europejska zachęca zainteresowanych do formalnego zgłaszania swych kandydatur. Od eksperta wymaga się udokumentowanej wiedzy w dziedzinach priorytetowych 5. PR i doświadczenia w prowadzeniu działalności w sektorze nauki, przemysłu lub administracji.
        Składka Polski do 5. PR została określona na podstawie stosunku produktu krajowego brutto w Polsce i w Unii Europejskiej na poziomie 1,65 proc. budżetu Programu, czyli 226 milionów euro. Jednocześnie Komitet Badań Naukowych wynegocjował z Komisją Europejską obniżenie składki w poszczególnych latach Programu (wpłata 40 proc. składki w roku 1999, 60 proc. - w roku 2000, 80 proc. - w roku 2001 i 100 proc. - w roku 2002).
        Komisja przyjęła tę propozycję jako model obowiązujący w negocjacjach ze wszystkimi krajami stowarzyszonymi zainteresowanymi przystąpieniem do 5. PR.
        Jednocześnie Komisja zgodziła się, żeby do 50 proc. tak obliczonej składki pokryte zostało z przyznanych Polsce środków z programu PHARE. Tak więc KBN w 1999 roku zapłaci ze swojego budżetu za przystąpienie do 5. PR nieco ponad 10 milionów euro (a 10 mln pochodzić będzie ze środków PHARE). Kwota ta spowoduje uszczuplenie środków przeznaczanych na naukę w kraju. Dlatego też korzystne byłoby "odzyskanie" polskiego wkładu do 5. PR w formie dofinansowania przedsięwzięć realizowanych przez konsorcja, w skład których wchodzą polscy partnerzy. Środki przekazywane przez Komisję Europejska na realizację przedsięwzięć w ramach 5. PR będą zwolnione z opodatkowania. Ponadto KBN podjął działania zmierzające do dopuszczenia do udziału w programach krajowych podmiotów unijnych na zasadzie wzajemności.
        Komitet Badań Naukowych będzie wspierał udział polskich jednostek naukowych i badawczo-rozwojowych w 5. PR i prowadzi szeroko zakrojoną akcję promocyjną Programu. Jednostki, które będą realizowały przedsięwzięcia dofinansowywane z 5. PR, będą mogły ubiegać się o dodatkowe dofinansowanie z KBN w ramach wymaganego wkładu krajowego do tych przedsięwzięć. Dofinansowanie może wynosić do 90 proc. kosztów krajowych w konkursach ogłoszonych w 1999 roku, a w następnych latach odpowiednio: do 80 proc. - w roku 2000, do 70 proc. - w roku 2001 i do 60 proc. - roku 2002. Ponadto w przypadku projektów nie przyjętych do realizacji w ramach danego konkursu, a ocenionych przez Komisję Europejską jako co najmniej dobre, jednostki krajowe mogą otrzymać ryczałtowe dofinansowanie w kwocie 15.000 PLN na podtrzymanie współpracy z partnerami zagranicznymi i pokrycie kosztów ponownego złożenia wniosku. W ramach programu PHARE SCI-TECH II w drodze konkursu przyznanych zostało 200 dotacji po 2000 euro na przygotowanie wniosków o dofinansowanie przedsięwzięć w ramach 5. PR.
        Informacje o 5. PR są upowszechniane przez dofinansowywane przez KBN punkty kontaktowe. Krajowy Punkt Kontaktowy został utworzony przy Instytucie Podstawowych Problemów Techniki PAN w Warszawie (koordynator: dr Andrzej Siemaszko). W drodze konkursu wniosków wybrano również 24 regionalne i branżowe punkty kontaktowe.
Dodatkowe informacje o 5. Programie Ramowym można znaleźć w sieci Internet pod adresami: http://www.kbn.gov.pl/VPR/, http://www.npk.gov.pl/ i http://www.cordis.lu/fp5/

Powrót do spisu treści

---

Centrum Doskonałości - zaproszenie do składania wniosków

        Biuro Współpracy Europejskiej FNP we współpracy z Komitetem Badań Naukowych zaprasza jednostki badawcze oraz zespoły naukowców do składania wniosków dotyczących utworzenia Centrów Doskonałości w dziedzinach i o programach mogących korzystnie wpłynąć na gospodarkę lub jakość życia w Polsce. Oczekuje się aktywnego udziału instytucji przemysłowych /handlowych/ usługowych zamierzających korzystać z osiągniętych rezultatów badań.
        Preferowane będą programy z następujących dziedzin:

• nowe technologie,
• materiały i wyroby,
• biologia molekularna i biotechnologia,
• medycyna i ochrona zdrowia,
• ochrona środowiska,
• transport,
• bezpieczeństwo kraju i obywateli.
        Centrum Doskonałości (CD) to zespół działających w sieci naukowców zajmujących się tym samym, ściśle określonym zagadnieniem, korzystający z zasobów różnych jednostek badawczych i ściśle współpracujący z przemysłem lub innymi użytkownikami rezultatów badań. W skład Centrum Doskonałości muszą wchodzić
co najmniej dwie jednostki badawcze oraz jedna instytucja - użytkownik badań. Jedna z jednostek badawczych pełni role Instytucji Wiodącej. Wielkość zespołu oraz dostępne wyposażenie muszą być wystarczające do wykonania zaplanowanych prac.
        Program badań musi mieć dobrze określony cel badawczy i obejmować zarówno badania podstawowe, jak ich praktyczne zastosowania. Program ten powinien stwarzać możliwość opracowania istotnych innowacji w oparciu o najnowsze odkrycia naukowe. Aktywna działalność edukacyjna (na przykład włączenie doktorantów  do zespołu badawczego) będzie stanowić dodatkowy atut.
        Nominacja na Centrum Doskonałości będzie przyznana 3-5 pilotażowym centrom na okres trzech lat, 2000 - 2002. W ciągu pierwszego roku Centra Doskonałości będą finansowane ze środków programu PHARE SCI-TECH II. Pod koniec pierwszego roku dokonana zostanie ocena postępu prac oraz ogłoszony konkurs na kontynuacje finansowania przez KBN.
        Środki finansowe przyznane Centrom Doskonałości mogą być wykorzystane na badania oraz pomoc administracyjną. Łączny, przeznaczony na ten cel fundusz w wysokości 200 000 EURO zostanie podzielony pomiędzy 3-5 pilotażowych Centrów Doskonałości, które otrzymają ok. 50.000 EURO każde.
        Oczekuje się, że finansowanie otrzymywane przez grupy badawcze ze strony ich jednostek macierzystych pozostanie na dotychczasowym poziomie. Zachęca się CD do zabiegania o inne źródła finansowania ich programu badawczego.

Termin składania wniosków mija 29 października 1999 roku.

Szczegóły na stronie http://www.kbn.gov.pl/wnioski/

Powrót do spisu treści

---

Komunikaty

        Na 59 Zjeździe Towarzystwa Chirurgów Polskich (istnieje od 1889 roku) na prezesa został wybrany prof. dr hab. Wojciech Noszczyk  kierownik I Katedry i Kliniki Chirurgii II Wydziału Lekarskiego AM

        Klinika Ortopedyczna Akademii Medycznej w Warszawie obchodzi 50-lecie działalności. Z tej okazji 6 listopada 1999 odbędzie się uroczyste posiedzenie Warszawskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Ortopedycznego i Traumatologicznego.

        W dniach 4-29 października 1999 w Filii Biblioteki Głównej  przy ul. Banacha odbyła się wystawa poświęcona absolwentom Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego, którzy  studiowali w latach 1934-1939. Na wystawie eksponowane są spisy i studentów i profesorów, fotografie, medale, pamiątkowe wydawnictwa okolicznościowe.

Powrót do spisu treści

---


 

Biblioteka Główna Akademii Medycznej w Warszawie ul. W. Oczki 1, 02-007 Warszawa Tel. 621 14 34, tel. 621 95 45 Tel/fax. 628 22 37 WWW: http://www.bibl.amwaw.edu.pl e-mail: library@bibl.amwaw.edu.pl

Fundacja im. Stefana Batorego Program „Internet dla Lekarzy” ul. Flory 9, 00-586 Warszawa tel. 48 80 55, fax. 49 35 61 WWW: http://www.batory.org.pl e-mail: batory@batory.org.pl

Wykłady i prezentacje internetowe - jesień-zima 1999

21 października 1999 r. (czwartek)  - godz. 14.00
HIV i AIDS w sieci Internet

4 listopada 1999 r. (czwartek) - godz. 14.00
Kardiologia w Internecie

18 listopada 1999 roku (czwartek) - godz. 14.00
Anatomia oraz rentgenodiagnostyka w sieci Internet

2 grudnia 1999 roku (czwartek) - godz. 14.00
Gastroenterologia w Internecie

9 grudnia 1999 roku (czwartek) - godz. 14.00
Internet w medycynie

Wszystkie wykłady i prezentacje odbywają się w sali wykładowej
Zakładu Medycyny Sądowej w Warszawie przy ul. W. Oczki 1.

Powrót do spisu treści

---

Nekrolog

Dnia 11.09.1999 zmarł dr TADEUSZ JAGIELIŃSKI
wieloletni adiunkt Kliniki Otolaryngologicznej AM

Wspomnienie o doktorze Jeglińskim napisane przez prof. dr. hab. Grzegorza Janczewskiego ukaże się w następnym numerze.

Powrót do spisu treści

---

• Powrót do spisu treści numeru 10/99
• Powrót do strony głównej "Z Życia Akademii Medycznej w Warszawie"
• Powrót do stron Biblioteki Głównej AM