Z Życia
Akademii Medycznej
w Warszawie

Spis treści:

• A. Trzebski: Franciszek Czubalski - życie i dzieło
• Z. Szreniawski: Moje pierwsze spotkanie z profesorem Franciszkiem Czubalskim
• Z Senatu
• Sesja noblowska AM
• C. Wójcik: Błędne adresowanie białek w komórce - znaczenie w patologii
• T. Bączkowski: Lund - Warszawa 25 lat współpracy
• Nagrody
• S. Moskalewski: Informacja i podziękowanie
• A. Górski, L. Rhoades: Dobre obyczaje w nauce
• Nominacja profesorska
• T. Tołłoczko: Wspomnienia
• Informacje studentów
• Studenckie Towarzystwo Naukowe
• I. Młynarczuk: Poszukujemy nowych metod walki z rakiem
• Sekcja piłki nożnej KU AZS AM
• M. Kurpeta: IV Konferencja Internetu Medycznego
• T. Kocon: Spotkania koleżeńskie absolwentów AM
• A. Kot: Publikacje książkowe pracowników AM
• E. Towpik: Benefis bibliofilski profesora Wesołowskiego
• Co piszą inni...
• T. Kocon: Ul. Władysławy i Jerzego Włoczewskich

---


 
• Powrót do strony głównej "Z Życia Akademii Medycznej w Warszawie"
• Powrót do stron Biblioteki Głównej AM

FRANCISZEK CZUBALSKI - ŻYCIE I DZIEŁO

Prof. dr hab. Andrzej Trzebski

        Franciszek Czubalski urodził się 30 czerwca 1885 roku w Przysusze na Ziemi Opoczyńsko-Radomskiej. Gimnazjum ukończył w Radomiu w roku 1903. Gimnazjalne lata młodzieńca z polskiej patriotycznej rodziny przypadły na okres tzw. nocy apuchtinowskiej, brutalnej polityki rusyfikacyjnej realizowanej po powstaniu styczniowym przez osławionego warszawskiego kuratora oświaty Apuchtina. Nawet rozmowa w języku polskim na terenie rosyjskiego państwowego gimnazjum (innych nie było) pociągała za sobą konsekwencje dyscyplinarne. W pamięci profesora Czubalskiego lata gimnazjalne zapisały się jak koszmar, przypominający mu "Syzyfowe Prace " Stefana Żeromskiego, syna Ziemi Świętokrzyskiej, nieodległej od jego stron rodzinnych. Profesor Czubalski był wielbicielem Żeromskiego, później, już po odzyskaniu niepodległości, pozostawał w kręgu gorących zwolenników Marszałka Józefa Piłsudskiego. Te osobiste wspomnienia snuł niekiedy podczas rozmów  w rozluźnionej atmosferze podczas corocznych herbatek imieninowych w uroczym mieszkaniu Państwa Czubalskich przy ulicy Sewerynów tuż koło Uniwersytetu. Zapraszani byli na profesorskie imieniny asystenci Katedry Fizjologii. Gospodynią i duszą tych tradycyjnych herbatek organizowanych zawsze w dniu 4 października, w dniu  jego Patrona, była Pani Stefania Czubalska, żona i wierna towarzyszka życia Profesora Czubalskiego. Wszystkim nam utkwiła w pamięci jako kobieta o ogromnym osobistym wdzięku i kulturze, zakochana w kwiatach, szczycąca się swoją kolekcją wspaniałych róż hodowanych na ogromnym tarasie najwyższego piętra tego budynku, zbudowanego przed wojną na wysokiej Skarpie Wiślanej, przez profesorską spółdzielnię mieszkaniową i cudem ocalałego z zagłady Powstania Warszawskiego. Na tych herbatkach, częstowani własnoręcznymi wypiekami Pani Profesorowej, czuliśmy się my, bardzo młodzi wtedy ludzie, jak jedna wspólna rodzina zebrana u starego Mistrza. Odsłaniał nam niekiedy wiele pogmatwanych spraw historii Polski,  różne oblicza ludzkie w odległej dla nas przeszłości, opowieści o  młodości swojej i wielu uczonych polskich. Tylko wtedy, w swoim mieszkaniu Profesor otwierał się czasami przed nami i to rzadko. Bowiem na co dzień, w pracy Profesor Czubalski pozostawał "na dystans", zachowywał wszystkie akademickie formy i maniery wytwornego profesora uniwersyteckiego w starym, dobrym stylu. Nie było mowy o żadnej fraternizacji, poklepywaniu po plecach czy zbędnym żarcie. Coś nam zaszczepił z tej dystyngowanej, nieco staroświeckiej lecz w dobrym stylu akademickiej atmosfery.

Studia uniwersyteckie

        Dla młodego abiturienta carskiego gimnazjum realnego w Radomiu studia na pobliskim rosyjskim i wyłącznie rosyjskojęzycznym Uniwersytecie Warszawskim nie wchodziły w owym czasie w rachubę. Było to paradoksalne ale logicznie i zgodne z polityką rusyfikacyjną: studenci polscy w tamtych latach mieli znacznie większy zakres swobód, z prawem tworzenia własnych związków studenckich, na uniwersytetach położonych daleko od rodzinnej Warszawy, na rozległych obszarach  Imperium Romanowych, łącznie z  samym Petersburgiem.
        18-letni młodzieniec wybrał studia medyczne w Dorpacie (obecnie estońskie Tartu), zapewne po naradach rodzinnych, ponieważ studia w tak odległym miejscu  wiązały się z większymi kosztami i trudniejszym kontaktem z rodziną. Nie był to wybór zły. Wydział Lekarski Uniwersytetu w Dorpacie był jednym z  najlepszych w imperium carskim. Uniwersytet założony w 1802 roku jako uniwersytet niemiecki dla licznej niemieckojęzycznej ludności dawnych Inflant miał wśród swych profesorów wielu wybitnych uczonych. Dopiero w roku 1893 przekształcony został na uniwersytet rosyjski z rosyjskim językiem wykładowym. Ale nadal  działały tam studenckie korporacje akademickie, wzorujące się na tradycji burszowskiej uniwersytetów  niemieckich. Liczna i dobrze zorganizowana była społeczność polskich studentów z Kongresówki. Franciszek Czubalski rozpoczął studia medyczne jesienią 1903 roku. Było to niespełna na rok  przed wybuchem wojny rosyjsko - japońskiej, która na polach klęsk korpusów rosyjskich pod Mukdenem w Mandżurii i po pogromie armady rosyjskiej pod Cuszimą obnażyła słabość imperium carów i stała się potężnym impulsem dla polskiego ruchu socjalistycznego spod znaku Frakcji Rewolucyjnej Józefa Piłsudskiego, wyznaczając cezurę  przejścia od marzeń o wolności do walki o nią z bronią i z bombą w ręku.
        Ale dla młodego Franciszka Czubalskiego nie spisek i walka lecz  nauka była powołaniem. Wybitny fizjolog Aleksander Schmidt położył w Dorpacie podwaliny pod klasyczną teorię krzepnięcia krwi, znaną później przez całe dziesięciolecia pod nazwą teorii Schmidta-Morawitza. Zaburzenia krzepnięcia krwi i leczenie ich było przedmiotem szczególnej troski Romanowych, gdzie wskutek dynastycznych związków "po kądzieli" z tronem brytyjskim i rodziną królowej Wiktorii, hemofilia nękała  cara Aleksandra II. W Instytucie Fizjologii Uniwersytetu w Dorpacie prowadzono wtedy pionierskie badania nad powstawaniem z nieaktywnej globuliy trombiny, zwanej wtedy paraglobulinowym fermentem fibrynogenu i nad tworzeniem się włóknika - fibryny. W tej atmosferze pracy badawczej młody Czubalski zafascynował się fizjologią i jeszcze w Dorpacie porzucił pierwotne plany pracy lekarskiej na rzecz uprawiania nauki. Będąc już starym profesorem i starym człowiekiem, otwierał zawsze kurs wykładów z fizjologii dla studentów medycyny wykładami czynności krwi a w szczególności o fizjologii krzepnięcia  krwi. Wracał zapewne, jak dzisiaj mogę to sobie wyobrazić jako równie jak On stary profesor, do wątków i inspiracji młodości. Ślady młodości spędzonej w Dorpacie odzywały się wielokrotnym echem w Jego późniejszych pracach naukowych. Dla studentów takich jak ja, który miał szczęście słuchać jego wykładów w pierwszych latach powojennych, w roku 1947 i 1948, kiedy zachował swą wielką formę, wykłady te pobudzały wyobraźnię obrazowym pięknem ale także fascynowały chłodną, racjonalną i  nieubłaganą logiką myślenia naukowego. Przyciągał młode umysły  nie tylko samym przedmiotem ale przede wszystkim formą wykładu i swą osobowością wspaniałego wykładowcy.
        W Dorpacie Czubalski studiował medycynę przez dwa pierwsze lata przedkliniczne, 1903-1905. W roku 1905 przeniósł się na Wydział Lekarski Uniwersytetu we Lwowie. Tam mógł zanurzyć się otwarcie i bez zakazów w polskość. Galicja była w owym czasie polskim Piemontem nie tylko w sensie politycznym ale także kulturalnym i naukowym. Młody, wybitnie zdolny student medycyny od razu zwrócił na siebie uwagę wielkiego uczonego, kierownika Katedry Farmakologii, dziedziny, która wtedy szybko oddzielała się od fizjologii - profesora Leona Popielskiego. Popielski wprowadził wyróżniającego się studenta w arkana technik doświadczalnych.

Praca naukowo-badawcza we Lwowie i  Krakowie

        Jeszcze przed ukończeniem studiów młody, 22-letni student medycyny Franciszek Czubalski wykonał, a następnie już w 1908 roku opublikował swą pierwszą doświadczalną  pracę naukową: "Uber den Einfluss des Darmextraktes auf die Blutgerinnbarkeit". Zbadał wpływ wyciągu z jelita na krzepliwość krwi i stwierdził, że po dożylnym wstrzyknięciu własnoręcznie sporządzonych wyciągów powstają skrzepy krwi w naczyniach psów. Zmierzył czas niezbędny dla ich uformowania się. Praca ukazała się  w czołowym niemieckim czasopiśmie "Pfluger's Archiv fur die gesamte Physiologie". Niemcy, obok Francji, były wówczas światową potęgą naukową w zakresie fizjologii a czasopismo to, wychodzące do dziś, lokuje się również obecnie w czołówce międzynarodowych czasopism fizjologicznych o bardzo wysokim czynniku oddziaływania(t.zw impact factor). Wielu przyszłych laureatów Nagrody Nobla, publikowało tam później prace, które zaprowadziły ich do Akademii Szwedzkiej w Sztokholmie. Ostatnio choćby Neher i Sakman, laureaci Nagrody Nobla w roku 1992, opublikowali ostateczną, udoskonaloną metodę pomiaru przepływu ładunków jonowych przez pojedyńczy kanał błonowy ("patch clamp") w 1981 roku w tym samym czasopiśmie, w którym 73 lata wcześniej zadebiutował naukowo Franciszek Czubalski.
        Ta pierwsza praca młodego badacza zasługuje na uwagę co najmniej z dwu powodów. Była to praca  tylko jednego autora i to studenta medycyny. I chociaż Czubalski zainspirowany był przez  Popielskiego, i powołuje się w tekście  wielokrotnie na prace Popielskiego, odkrywcy efektu rozszerzania naczyń krwionośnych  przez endogenne substancje organizmu ("wazodylatyna" ) a także odkrywcy wydzielania soku żołądkowego pod wpływem  histaminy podawanej dożylnie, to jednak sam profesor Popielski , wybitny uczony, do pracy swego studenta się nie dopisał. Warto dzisiaj przypomnieć ten fakt z początku naszego wieku.
        Drugi rys znamienny tego debiutu naukowego, który na dziesięciolecia zaważył na kierunku zainteresowań i  pracach przyszłego uczonego, to skojarzenie badań endogennych substancji tkankowych z czynnością układu krążenia  i z właściwościami krwi.
        W roku 1910 Franciszek Czubalski uzyskuje doktorat na Uniwersytecie Lwowskim i jako asystent Katedry Farmakologii kontynuuje badania nad zmianami krzepliwości krwi w różnych fazach trawienia. Zaledwie  w 4 lata później przedkłada rozprawę habilitacyjną i w 1914 roku 29-letni asystent uzyskuje stopień docenta z zakresu farmakologii. Łza w oku się kręci kiedy uprzytamniam sobie wiek naszych habilitantów dzisiaj, w  85 lat później od czasów z początku wieku!.
        W tym samym okresie,  w roku 1913  w  wiodącym w Europie czasopiśmie "Zentralbaltt für Physiologie" ukazuje się  najbardziej odkrywcza i, moim zdaniem, najważniejsza praca w całym dorobku naukowym Franciszka Czubalskiego: "Asphyxie und Adrenalin". Stwierdził tam, że podczas duszenia wzrasta poziom adrenaliny we krwi, oznaczanej testami biologicznymi na izolowanych narządach. Odkrycie to zostało dokonane równolegle i niezależnie od opublikowanej  w tym samym czasie obszernej pracy wielkiego amerykańskiego fizjologa Waltera Bradforda Cannona, kierownika Katedry Uniwersytetu Harvarda, twórcy teorii homeostazy. Była to pierwsza przesłanka doświadczalna świadcząca, że  adrenalina jest, jakbyśmy to dzisiaj sformułowali, hormonem stresu.
        Ta praca zwróciła na osobę autora uwagę drugiego wielkiego uczonego tej epoki-współodkrywcy adrenaliny, Napoleona Cybulskiego, kierownika  Katedry Fizjologii na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jagiellońskiego.
        Jak mi wspominał w rzadkich chwilach szczerości Profesor Czubalski,  zaczęło się wtedy współzawodnictwo o niego pomiędzy dwoma wielkimi uczonymi owej epoki-Leonem Popielskim i Napoleonem Cybulskim, lub, innymi słowy, pomiędzy farmakologią a fizjologią. Czubalski wybrał fizjologię i współpracę z Cybulskim. Ten wybór zaważył nieodwracalnie na jego przyszłych losach .
        Już w roku 1916, zaledwie 31- letni docent Franciszek Czubalski uzyskuje drugą kolejną habilitację, tym razem z zakresu fizjologii, na Uniwersytecie Jagiellońskim.. Temat drugiej rozprawy habilitacyjnej, opublikowanej nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie  w roku 1916 oraz w serii rozpraw  Akademii Umiejętności w Krakowie w dwu językach "Die chemischen Reize der Nerven” i "Chemiczne podniety nerwów", dotyczył m.in. wpływu adrenaliny na charakter prądów czynnościowych w mięśniach.. Zagadnienie podjęte i opracowane przez Czubalskiego dotyczyło bezpośredniej sfery zainteresowań Cybulskiego - współodkrywcy adrenaliny i twórcy oryginalnej, dziś już zapomnianej teorii powstania potencjału czynnościowego, jako t.zw. polaryzacji podłużnej. Młody docent Czubalski przez pewien czas dzielił swe obowiązki akademickie pomiędzy Lwowem a Krakowem, zanim przeniósł się na stałe do Krakowa. Ale nie na długo.
        Pierwsza wojna światowa przetaczała się wtedy przez ziemie polskie. W 1915 roku okupacyjne władze niemieckie zgodziły się na reaktywowanie polskiego uniwersytetu w Warszawie, zamyślając już wtedy o quasi-autonomii dla Kongresówki, przyznanej później oficjalnym aktem 5 listopada 1916 roku z zamiarem  pozyskania polskiego rekruta na front wschodni.
        W okupowanej przez Niemców Warszawie niewielu było polskich profesorów specjalistów nauk medycznych. Lata rusyfikacji, brak polskiego uniwersytetu, odpływ utalentowanych ludzi nauki zagranicę, w tym także na uniwersytety imperium rosyjskiego łącznie z  Petersburgiem, spowodował, że brakowało polskiej kadry niezbędnej dla akademickiego nauczania medycyny. Warszawa zwróciła się po pomoc do polskiego Piemontu, do Galicji. Pierwszy Rektor odrodzonego Uniwersytetu Warszawskiego, lekarz-neurolog i pediatra, profesor Polikarp Józef Brudziński poprosił Alma Mater wszystkich polskich uniwersytetów, Wszechnicę Jagiellońską w Krakowie, o skierowanie do Warszawy fizjologa. Poważnie  wówczas już chory Napoleon Cybulski (zmarł w roku 1917 nie doczekawszy niepodległości) polecił na stanowisko kierownika Katedry Fizjologii na Wydziale Lekarskim odrodzonego Uniwersytetu Warszawskiego swego najzdolniejszego ucznia, Franciszka Czubalskiego, zaledwie 31-letniego docenta farmakologii i fizjologii.

Katedra Fizjologii Uniwersytetu Warszawskiego

        I tak zamknęło się wielkie koło. Urodzony "królewiak", syn Ziemi Opoczyńskiej i Radomskiej, uciekający w 1903 roku przed studiami na znienawidzonym carskim Uniwersytecie w Warszawie wraca po 13 latach do stron rodzinnych, do centrum Polski, aby objąć Katedrę Fizjologii na odrodzonym polskim Uniwersytecie Warszawskim.  Do rangi symbolu urasta fakt, że pierwszy na odrodzonym Uniwersytecie  Warszawskim inauguracyjny wykład z fizjologii w języku polskim odbył się 11 listopada 1916. Czy mógł wówczas przypuszczać młody zastępca profesora(na takie bowiem stanowisko powołano Docenta Czubalskiego),  wszyscy licznie zgromadzeni studenci i wielu przybyłych gości, że dokładnie  2 lata później Rada Regencyjna, mianowana przez okupantów niemieckich, przekaże swe uprawnienia brygadierowi Józefowi Piłsudskiemu, Naczelnikowi Państwa, i że dzień 11 listopada, kiedy to w Warszawie na odrodzonym Uniwersytecie padły pierwsze słowa w języku polskim wykładu akademickiego z fizjologii, stanie się symbolem odzyskania niepodległości dla pokoleń Polaków aż po dzień dzisiejszy?
        Warto przytoczyć słowa, którymi 11 listopada 1916 roku otworzył nauczanie fizjologii Franciszek Czubalski , przemawiając w starej, pochodzącej z 1824 roku i do dziś używanej  sali wykładowej na  Krakowskim Przedmieściu: "Słuszną jest rzeczą, aby w chwili, kiedy po długiej przerwie rozpoczynają się ponownie wykłady fizyologii w języku polskim na Uniwersytecie Warszawskim, rzucić okiem wstecz na dzieje nauczania fizyjologii naszej wszechnicy, a także i w innych uniwersytetach polskich." (tekst wykładu p.t. "Wyciągi z narządów a wydzielanie wewnętrzne" opublikowała ówczesna Gazeta Lekarska, nr.4 z roku 1917).
        Wspomniał Czubalski  swoich polskich poprzedników na Katedrze Fizjologii w Warszawie: Henryka Hoyera, odkrywcę zespoleń tętniczo-żylnych, wykładowcę fizjologii i histologii od roku 1859 (obie te dziedziny często jeszcze wtedy traktowano łącznie),  wspomniał nade wszystko profesora fizjologii Feliksa Nawrockiego, wybitnego ucznia Claude Bernarda i Carla Ludwiga, odkrywcę unerwienia gruczołów potowych i autora pionierskich prac z zakresu neuroregulacji krążenia krwi, sięgnął do tradycji pozawarszawskich, do Uniwersytetu Wileńskiego i wielkiej postaci Jędrzeja Śniadeckiego a także do osiągnięć innych polskich fizjologów XIX wieku. Później przedstawił swój własny program badań naukowych. Nowatorskim pomysłem tego programu było badanie biologicznej aktywności czynnych substancji produkowanych przez tkanki i narządy poprzez uzyskiwanie ich metodą t.zw. biodializy tzn. w płynie fizjologicznym perfundującym żyjący narząd zamiast stosowanej wówczas metody wyciągów uzyskiwanych z roztartych i zniszczonych tkanek. Metoda biodializatów  stała się osią, wokół której skupiły się prace szybko rosnącego grona Jego uczniów. Najcenniejszych odkryć w tym pierwszym okresie dokonał Bolesław Gutowski, późniejszy profesor fizjologii na Wydziale Weterynaryjnym SGGW. Wykazał on obecność w biodializatach mózgu substancji zwężającej naczynia i podnoszącej ciśnienie tętnicze krwi, którą okazała się później wazopresyna, wykazał także obecność innej substancji presyjnej w zwojach współczulnych (gwiaździstych), którą po wielu latach zidentyfikowano jako noradrenalinę.
        Z chwilą przybycia z Uniwersytetu w Odessie doktora Juliana Walawskiego, ucznia wybitnego rosyjskiego fizjologa Babkina, współpracownika Pawłowa, rozpoczęto w Katedrze Fizjologii szereg pionierskich badań z zakresu regulacji wydzielania soku żołądkowego i trzustkowego. Najważniejszym odkryciem, uzyskanym także techniką biodializatów, było odkrycie przez Walawskiego peptydu hamującego wydzielanie soku żołądkowego po przedostaniu się treści pokarmowej do dwunastnicy, czynnika nazwanego później  enterogastronem. Obecnie peptydy hamujące wydzielanie żołądkowe zidentyfikowane zostały precyzyjnie  technikami współczesnej medycyny molekularnej ale w owym czasie prace Walawskiego miały znamiona oryginalności w skali światowej. Profesor Walawski objął po wojnie Katedrę Patologii Ogólnej i Doświadczalnej, później Patofizjologii  Akademii Medycznej w Warszawie i stworzył warszawską szkole patofizjologii ale zawsze uważał się za fizjologa.
        Dziedziną osobistych zainteresowań Profesora Czubalskiego w latach dwudziestych i trzydziestych był wpływ autonomicznego układu nerwowego na skład morfotyczny krwi, poziom białek w osoczu i i krzepliwość krwi. Prace te nie uzyskały należnego odzewu międzynarodowego kiedy powstawały i były publikowane zagranicą w języku francuskim. Wyprzedziły bowiem swój czas i ówczesny stan wiedzy.  Były zbyt prekursorskie. Dzisiaj, kiedy burzliwie rozwija się neuroimmunologia, warto przypomnieć, że to Franciszek Czubalski był tym, który już w latach dwudziestych i trzydziestych wykazał, że pobudzenie układu współczulnego i przywspółczulnego zmienia liczbę  leukocytów w krążącej krwi.
Profesor Czubalski zapoczątkował przed wojną w Polsce fizjologię stosowaną oraz fizjologię  wysiłku fizycznego. Stworzył w ramach swej Katedry Zakład Fizjologii Pracy, którym kierował profesor Włodzimierz Missiuro.
        Cechą szczególną Katedry Fizjologii przed II wojną światową było szerokie otwarcie dla klinicystów realizujących tu swe prace doświadczalne przy pomocy fachowego personelu Katedry. Uczniami profesora Czubalskiego było wielu późniejszych profesorów- klinicystów Wydziału Lekarskiego.  Należy wspomnieć spośród internistów profesora Włodzimierza Filińskiego, Eugeniusza Kodejszkę, docenta Czesława Szczepańskiego, chirurga - profesora Szulca, a w czasach powojennych chirurga- profesora Józefa Kubiaka, który habilitował się  w Katedrze Fizjologii  oraz wybitnego urologa profesora  Tadeusza Krzeskiego, który przez wiele lat był asystentem Zakładu Fizjologii  i w nim wykonał swą eksperymentalną pracę doktorską.
        Profesor Czubalski stworzył przed wojną także innym fizjologom możliwości badań eksperymentalnych w swym Zakładzie. Na szczególne podkreślenie zasługuje fakt, że w Warszawskiej Katedrze i Zakładzie  Fizjologii wykonane zostały pionierskie prace Konorskiego i Millera, rozszerzające klasyczną teorię pawłowowską o odruchy warunkowe II typu, dzisiaj znane pod nazwą wyuczonych reakcji instrumentalnych. To odkrycie i jego poznawcze konsekwencje, powszechnie docenione dziś na świecie, kosztowało Jerzego Konorskiego, wielkiego polskiego neurofizjologa, parę trudnych lat w okresie stalinowskim, w ciężkiej atmosferze dogmatycznej  indoktrynacji "jedynie słuszną" wykładnią nauki Pawłowa.

Szkoła Zaorskiego

        Podczas II wojny światowej w ciemnych latach terroru okupacji niemieckiej Profesor Czubalski zapisał piękna kartę oporu. Był mianowicie dyrektorem od spraw podziemnego akademickiego nauczania medycyny pod przykrywką Szkoły Zawodowej dla Pomocniczego Personelu Sanitarnego stworzonej i prowadzonej przez  niezapomnianego docenta, później profesora Jana Zaorskiego. Było aktem wielkiej odwagi w owych czasach prowadzenie wykładów dla studentów medycyny bez mała publicznie, w sali uniwersyteckiej na Krakowskim Przedmieściu, w samym centrum Warszawy, w otoczeniu siedzib licznych władz okupacyjnych. Z wielkim sentymentem wspominają Profesora Czubalskiego, jako swego nauczyciela i przyjaciela, pokolenia studentów medycyny i stomatologii tamtych, okupacyjnych lat.  Ich staraniem na ścianie budynku naszej Uczelni przy Krakowskim Przedmieściu wmurowana została tablica upamiętniająca tajne nauczanie medycyny prowadzone w murach tego zabytkowego budynku.
        Po wojnie niemłody, ponad 60-letni już wtedy profesor Czubalski podjął wyzwanie czasu i przystąpił z całą energią do odbudowy zrujnowanego Zakładu Fizjologii. Niezmordowanie przyciągał znów do siebie nowych, młodych adeptów fizjologii i  po raz drugi w swym życiu, wychował następne, kolejne pokolenie Warszawskiej Szkoły Fizjologii.
        Wielu jego powojennych uczniów i współpracowników już nie żyje, inni jeszcze żyjący, profesorowie i kierownicy Katedr i Zakładów w Polsce odchodzą lub odeszli na emeryturę, pozostawiając następne pokolenie swoich z kolei uczniów, późnych wnuków Profesora Czubalskiego, obecnie  fizjologów na kierowniczych stanowiskach naukowych w całej Polsce. Omawianie powojennych losów i osiągnięć naukowych profesora Czubalskiego i powojennego pokolenia Jego uczniów, do którego sam się zaliczam,  przekroczyłoby ramy tego artykułu. Polskie Towarzystwo Fizjologiczne podjęło inicjatywę opracowania historii fizjologii w Polsce. Jeśli dzieło to zostanie zrealizowane, wówczas zarówno osoba profesora Czubalskiego, założyciela wraz z profesorem Kazimierzem Białaszewiczem w 1937 roku Polskiego Towarzystwa Fizjologicznego, jak stworzona przez Niego Katedra Fizjologii Człowieka w Warszawie znajdą swe poczesne miejsce.

Zasługi organizacyjne profesora

        Ogromne były zasługi organizacyjne profesora Czubalskiego dla Wydziału Lekarskiego, dla Uniwersytetu Warszawskiego i dla naszej uczelni.  W latach 1923-24,1924-25 oraz 1934-35 a po wojnie latach 1945-47 był czterokrotnie  wybierany Dziekanem Wydziału Lekarskiego. Zapisał się znacząco w historii stomatologii w Warszawie. Był organizatorem i kilkakrotnym dyrektorem Instytutu Dentystycznego w Warszawie. Swym autorytetem i zabiegami  przyczynił się do przekształcenia go w placówkę akademicką-Akademię Stomatologiczną. W latach 1935-1938 był wybrany i pełnił funkcje prorektora Uniwersytetu Warszawskiego. W roku 1936 Senat Uniwersytetu wybrał go Rektorem ale godności tej nie przyjął. Po wojnie został ponownie wybrany przez Senat Rektorem i w latach 1947-1950 piastował funkcję Rektora Uniwersytetu Warszawskiego aż do chwili administracyjnego oderwania Wydziałów Lekarskiego i Farmaceutycznego od Uniwersytetu, od naszej uniwersyteckiej Alma Mater, i powołania osobnej uczelni-Akademii Medycznej. Został wtedy pierwszym Rektorem Akademii Medycznej w Warszawie i piastował tę funkcję aż do roku 1954.

Praca z młodzieżą akademicką

        Nie mogę pominąć jeszcze jednego, bardzo ważnego rysu osobowości Profesora Czubalskiego jako nauczyciela akademickiego i człowieka o rozległych horyzontach. Był on zawsze wielkim przyjacielem a zarazem autorytetem dla młodzieży studenckiej. Umiał łatwo znaleźć z nią wspólny język, wczuć się w klimat młodości. Nie przypadkowo był wieloletnim Kuratorem przedwojennego Koła Medyków i patronował skutecznie budowie Domu Medyka przy ulicy Oczki.  Sympatia nie oznaczała jednak jakiegokolwiek poufalenia się. Studenci czuli Jego życzliwość ale darzyli go ogromnym respektem. Zdawanie egzaminu z fizjologii było przeżyciem. Aby zabłysnąć nie wystarczało tylko posiadać odpowiednią wiedzę ale także należało zademonstrować zdolność inteligentnego rozumowania, wysławiania się nienaganną polszczyzną oraz "last but not the least" - wizytowy strój. Niektórzy tym ostatnim elementem starali się zrekompensować braki pozostałych, na ogół zresztą bez powodzenia. Profesor Czubalski był wymagający ale i wyrozumiały dla studentów słabiej przygotowanych. Przejawiał wtedy wielkie poczucie humoru. Krążyły liczne opowieści i anegdoty na ten temat. Mogę poświadczyć ich autentyczność, bo nie tylko sam zdawałem egzamin u Profesora ale później, już jako asystent bywałem obecny podczas egzaminów. Obyczajem przestrzeganym w Zakładzie była bowiem obecność asystentów podczas egzaminu. Niejedna perełka humoru padała wtedy z ust Profesora. Asystent uczył się w tych momentach tego co bardzo trudne jest do zdefiniowania a co stanowi swoisty "genre" osobowości wielkiego nauczyciela akademickiego.
        O uczuciach jakimi darzyła go młodzież medyczna w latach przedwojennych świadczy znamienny i zupełnie nieznany fakt, o którym dowiedziałem się w latach pięćdziesiątych od starego już podówczas laboranta Zakładu, p. Jana Lemańskiego. Do jego obowiązków należało noszenie za Profesorem ciężkiej teczki profesorskiej, zawsze wypchanej książkami. A fakt o którym mi opowiedział nie był zwyczajny.
        W drugiej połowie lat trzydziestych na terenie Uniwersytetu Warszawskiego zaczęły ujawniać się gwałtownie efekty propagandowe "prania mózgów" młodzieży uniwersyteckiej przez doktrynę nazistowską,  serwowaną nam zza zachodniej granicy. Trafiała ona na podatny grunt przeróżnych organizacji prawicowo-narodowych typu Obozu Narodowo-Radykalnego(ONR) czy ruchu spod znaku młodzieżowej "Falangi" zapożyczającej swą nazwę od krwawej dyktatorskiej rebelii gen. Franco w Hiszpanii. Studenckie i pseudostudenckie bojówki "narodowe" wymuszały numerus clausus dla studentów polskich pochodzenia żydowskiego oraz wprowadzenia swoistego apartheidu tzw. "getta ławkowego".
Prekursorzy obecnych skinów wprowadzali "getto ławkowe" siłą i agresją,  posługując się niebezpieczną bronią-kastetami i żyletkami. Dochodziło do bójek i bijatyk na terenie Uniwersytetu. Profesor Czubalski, piłsudczyk a także wielki humanista i patriota, publicznie potępiał agresję i nienawiść, sączoną rodzimym narodowcom przez propagandę goebbelsowską. Było to z jego strony aktem odwagi cywilnej, na który nie wszyscy profesorowie, bliscy  kręgom t.zw. endecji, potrafili się zdobyć, milcząco tolerując rasizm, przemoc i agresję. Grupki studentów polskich pochodzenia żydowskiego, atakowane przez antysemickie bojówki rasistowskie uciekały nieraz do Zakładu Fizjologii znajdując tam bezpieczny azyl a laborant p. Lemański, który mi to relacjonował po wielu latach, dzielnie blokował drzwi wejściowe nie pozwalając na wtargnięcie rozwydrzonym "narodowym" agresorom.
        Wirus rasizmu nie zatruwał tak silnie studentów medycyny, zapewne z racji powołania do przyszłego zawodu lekarskiego a także, być może,  z powodu mniejszego rozpolitykowania młodzieży, która  zdobywała wiedzę na studiach medycznych ciężką pracą, absorbującą nieporównanie bardziej niż np. studia na Wydziale Prawa.
        Przytaczam ten niechlubny epizod historii Uniwersytetu Warszawskiego tylko dlatego aby przypomnieć wspomniany już i zupełnie nieznany fakt świadczący o tym jak bardzo szanowany i lubiany był profesor Czubalski przez akademicką młodzież medyczną przed wojną. Mianowicie władze ówczesnego Koła Medyków uznały, że bezpieczeństwo osobiste ich Opiekuna  jest zagrożone przez bojówki "narodowców". Aby uchronić go od napaści zapewniono mu ochronę osobistą. W  dniach przemocy i nienawiści na Uniwersytecie Warszawskim, codziennie paru dobrze wysportowanych studentów medycyny pełniło dyżur "ochroniarski" towarzysząc Profesorowi Czubalskiemu na krótkiej pieszej trasie pomiędzy Krakowskim Przedmieściem a jego mieszkaniem na pobliskiej ulicy Sewerynów.
        Takim człowiekiem, uczonym i nauczycielem akademickim był profesor Franciszek Czubalski. Uhonorowano go przed wojną wysokimi odznaczeniami. Był jednym z nielicznych członków Polskiej Akademii Umiejętności. w Krakowie wśród profesorów Wydziału Lekarskiego w Warszawie.  Po wojnie i po likwidacji P.A.U. przez reżim stalinowski został automatycznie członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk.
        Zmarł po długiej i ciężkiej chorobie w chmurny, ponury dzień 8 lutego 1965 roku, zaledwie w parę miesięcy po śmierci swej wiernej towarzyszki życia i opiekunki, Stefanii Czubalskiej. Zgon małżonki był wielkim wstrząsem dla Profesora i z pewnością przyśpieszył jego własną śmierć.
        Spoczywa na Cmentarzu Powązkowskim w grobie rodzinnym obok swej żony i jedynego syna Mieczysława, dr nauk prawnych, adiunkta przy Katedrze Prawa Karnego Uniwersytetu Warszawskiego, zmarłego przedwcześnie, zaledwie w kilka lat po śmierci ojca.
        Bardziej szczegółowe omówienie dorobku naukowego i organizacyjnego profesora Franciszka Czubalskiego ukazało się jeszcze za jego życia w 30-lecie objęcia kierownictwa Katedry Fizjologii  (J. Walawski: Twóczość naukowa prof. dr .med. Franciszka Czubalskiego, Lekarski Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1946) oraz w 22 lata po jego śmierci w roku 1987 z okazji Jubileuszu 50-lecia Polskiego Towarzystwa Fizjologicznego, którego profesor Franciszek Czubalski był współzałożycielem. (A. Trzebski: Franciszek Czubalski,1885-1965. Acta Physiologica Polonica 1987, 38, 123-131).
        W roku 1985, w dwudziesta rocznicę śmierci i osiemdziesiątą rocznicę urodzin Profesora Czubalskiego wmurowano ku jego czci brązową tablicę w sali wykładowej budynku Akademii Medycznej przy Krakowskim Przedmieściu. Wtedy też Senat naszej Uczelni nazwał imieniem Profesora Franciszka Czubalskiego historyczną salę wykładową, w której  11 listopada 1916 roku  Profesor Czubalski wygłosił pierwszy w języku polskim akademicki wykład z fizjologii dla studentów  odrodzonego Wydziału Lekarskiego i przez dziesiątki następnych lat tam wykładał, nie przerywając swych wykładów nawet w mrocznym okresie okupacji niemieckiej w latach II wojny światowej. Niestety, nazwa sali nie weszła do szerokiego obiegu w naszej Uczelni i wiele osób nawet nie wie o tym fakcie,  ponieważ do dziś nie ma  tam choćby skromnej tabliczki informującej studentów jak nazywa się sala i dlaczego tak właśnie została nazwana. Uczelnia nasza winna jest uczynić to zadośćuczynienie swemu pierwszemu Rektorowi.

Powrót do spisu treści

---

Moje pierwsze spotkanie z profesorem Franciszkiem Czubalskim

Prof. dr hab. Zbigniew Szreniawski

        6 czerwca 1944 r. Alianci wylądowali w Normandii. W tym dniu otrzymałem z Arbeitsamt – Warschau (Kredytowa 1) wezwanie do stawienia się w wymienionym urzędzie w celu natychmiastowego podjęcia pracy w Szpitalu w Verdun. Wezwanie to było związane z zakończeniem nauki w Private  Fachschule für Sanitäres Hilfspersonal, czyli w Szkole Doc. Zaorskiego.
        W tym czasie Szkołę przeniesiono z Gmachu Medycyny Teoretycznej na terenie Uniwersytetu Warszawskiego (Krakowskie Przedmieście 26/28) do budynku Gimnazjum Górskiego przy ul. Hortensji (obecnie ul. Górskiego). Wiedziałem, że do Niemiec nie pojadę, ale nie chciałem zrywać łączności ze Szkołą Doc. Zaorskiego, przewidując, że pomimo jej formalnego zakończenia studenci będą nadal kierowani do różnych szpitali warszawskich dla kontynuowania nauki. Poszedłem  więc do Prof. F. Czubalskiego po radę i pomoc. Mieszkałem wówczas przy ul. Chmielnej, ale miałem dobrych przyjaciół na Dygasińskiego, gdzie mogłem się czasowo ulokować. Zdeprymowany zaistniałą sytuacją, dość pokrętnie tłumaczyłem, że proszę o wykreślenie adresu z ul. Chmielnej, nie notowanie nowego miejsca pobytu w wykazie studentów i przysyłanie dalszych zarządzeń Dyrekcji Szkoły na stary adres. Profesor spojrzał na mnie dość życzliwie, ale przenikliwie i polecił  pani sekretarce, aby uwzględniła moją prośbę, chociaż wiadomym było, że wszystko jest ukartowaną grą pozorów. Czas to był trudny i nie można było przewidzieć, jakie nieoczekiwane następstwa taka życzliwość okazana studentowi może wywołać.
        W połowie czerwca 1944 roku zwołano nadzwyczajne spotkanie „absolwentów” Szkoły Zaorskiego z dyrekcją w celu omówienia wyjazdu do Niemiec.
        Zebranie to odbyło się w sali wykładowej im. Gluzińskiego, w Szpitalu Dzieciątka Jezus przy ul. Nowogrodzkiej. Pulpity amfiteatralnie ustawionych ławek szczelnie przykryte były powielonymi odbitkami pierwszej strony aktualnego „Biuletynu Informacyjnego”, konspiracyjnego organu Delegatury Rządu na Kraj,  z artykułem wstępnym kategorycznie zakazującym wyjazdu do Niemiec. Na sali znajdowało się 120 – 130 osób. Choć znaliśmy się wzajemnie, trudno jednak z pewnością ustalić, czy wśród zgromadzonych nie ma osób niepowołanych. Pierwszym i jedynym punktem programu było przemówienie dyrektora naukowego, prof. Franciszka Czubalskiego.
        Charakterystycznym, metalicznym głosem, z zachowaniem zasad retoryki wytrawnego wykładowcy, Profesor omówił wielki wkład niemieckiej medycyny do nauki światowej. Przypomniał wiekopomne dzieło Roberta Kocha, wspomniał dorobek naukowy "ojca patologii” Rudolfa Virchowa. Podkreślił korzyści jakie spotkałyby nas, gdybyśmy mogli zdobywać doświadczenie w znakomitym berlińskim Charité, być może w klinice chirurgicznej kierowanej przez prof. Sauerbrucha. „Z drugiej jednak strony - mówił prof. Czubalski - czasy są niepewne, nie sposób przewidzieć jak potoczą się dalsze losy wojny (Grzmią pod Stoczkiem armaty - pomyślałem), a niepewna sytuacja może spowodować ze wszech miar niepożądaną rozłąkę z najbliższą rodziną”. Zakończył przemówienie niczego bezpośrednio nie sugerując, ale dla każdego z nas było jak najbardziej oczywiste, żeby do Niemiec nie wyjeżdżać i w istocie nikt z nas tego dobrowolnie w tym czasie nie uczynił.
        Z drugiej jednak strony nawet obecność tajniaków nie stanowiłaby zagrożenia , a z ich obecnością musiano się uwzględnić, ponieważ  zebranie było otwarte i mógł w nim uczestniczyć każdy przechodzień. Po 54 latach pamiętam to przemówienie nie tylko jako ostrożną wypowiedź mądrego i odważnego Nauczyciela i Wychowawcy, ale również jako życiową wskazówkę, że przemawiając publicznie należy zaufać wrażliwości i domyślności słuchaczy.
        Prof. Franciszek Czubalski był nie tylko znakomitym fizjologiem i wykładowcą, lecz również niezwykle sprawnym organizatorem i administratorem nauki i nauczania w okresie międzywojennym, w trudnych latach okupacji niemieckiej i przez wiele lat po zakończeniu działań II Wojny Światowej.

Powrót do spisu treści

---

Z SENATU

        Na posiedzeniu w dniu 29 listopada 1999 r. omówiono m.in.:

        Prorektor ds. dydaktycznych prof. dr hab. L. Pączek przedstawił sprawę przyszłorocznej rekrutacji. Ogólnopolski egzamin wstępny będzie organizowany przez Radę Egzaminów Medycznych. Egzamin zaproponowano  na 4 lipca 2000 roku. Egzamin obejmowałby 120 pytań: 40 z chemii, 40 z biologii, 40 z fizyki.
        Rektor J. Piekarczyk zaproponował, aby dolny limit przyjęć wynosił 240 miejsc na Wydziałach Lekarskich, 75 na Stomatologii, 150 na Wydziale Farmaceutycznym.
Po dyskusji Senat przyjął przedstawione propozycje.

Senat powołał na wniosek Rektora J. Piekarczyka składy następujących komisji:

Senackiej Komisji ds. Oceny Profesorów:

• Prof. dr hab. Maria Błaszczyk-Kostanecka
• Prof. dr hab. Janusz Cianciara
• Prof. dr hab. Aleksander Dubrzyński
• Prof. dr hab. Wiesław Gliński
• Prof. dr hab. Waldemar Karnafel
• Prof. dr hab. Wojciech Noszczyk
• Prof. dr hab. Regina Skorupska-Olędzka
• Mgr Elżbieta Mirosz


Senackiej Komisji ds. Finansowo-Budżetowych:

• Prof. dr hab. Bożenna Gutkowska – Przewodniczący Komisji
• Dr hab. Lidia Chomicz
• Student Michał Dera
• Prof. dr hab. Bogdan Fitak
• Prof.. dr hab. Andrzej Górecki
• Mgr Marian Kwiatkowski
• Prof. dr hab. Sławomir Maśliński
• Prof. dr hab. Stanisław Moskalewski
• Student Grzegorz Napiórkowski
• Dr Maria Niemyjska
• Prof. dr hab. Leszek Pączek
• Prof. dr hab. Stanisław Radowicki


Senackiej Komisji ds. Informacji Naukowej i Wydawnictw:

• Prof. dr hab. Bogdan Ciszek – Przewodniczący Komisji
• Prof. dr hab. Kazimierz Ostrowski
• Prof. dr hab. Jan Tatoń
• Prof. dr hab. Ryszard Paruszewski
• Dr hab. Waldemar Kostewicz
• Dr Anna Osicka-Koprowska
• lek. med. Marcin Fudalej
• Mgr Mirosława Kurpeta
• Mgr Magdalena Zielonka
• Student Marcin Żuk


        Na wniosek mgr Haliny Biernackiej – kwestora AM Senat w głosowaniu jawnym wybrał firmę finansowo-księgową PORTOS z Puław do zbadania bilansu AM za rok 1999.
        Dziekan I WL prof. dr hab. W. Gliński zaproponował, aby Senat podjął uchwałę w sprawie nadania tytułu doktora honoris causa AM w Warszawie profesorowi Alexandrowi A. Borbely’emu z uniwersytetu w Zurichu. Dziekan oświadczył, że senaty AM w Gdańsku i Uniwersytetu Jagiellońskiego poparły wniosek o nadanie tytułu. W głosowaniu tajnym uchwała została przyjęta.
        Na wniosek Dziekana II WL prof. dr hab. J. Stelmachowa Senat zatwierdził decyzję Rady Wydziału w sprawie zmiany nazwy Kliniki Kardiologii Wieku Dziecięcego na Klinikę Kardiologii Wieku Dziecięcego i Pediatrii Ogólnej.
        Prorektor ds. dydaktyczno-wychowawczych prof. dr hab. L. Pączek przedstawił propozycję, aby istniejący w ramach Akademii Wychowania Fizycznego Wydział Rehabilitacji  przekształcić w Międzyuczelniany Wydział Rehabilitacji lub Wydział Fizjoterapii. Są już europejskie wzorce programowe takich wydziałów. Obecny Wydział należałoby wzbogacić programowo, a nabór zwiększyć do ok. 240 osób. Dyplomy podpisywaliby Rektorzy AWF i AM. Pół roku przed ogłoszeniem naboru konieczne jest ogłoszenie warunków rekrutacji.
        Po dyskusji Senat zatwierdził nowy Międzyuczelniany Wydział Fizjoterapii utworzony wspólnie z AWF.
        Następnie prof. L. Pączek zaproponował utworzenie wspólnie ze Szkołą Główną Handlową międzyuczelnianego instytutu kształcącego menagerów ochrony zdrowia. W pierwszym etapie byłyby to studia podyplomowe. Docelowo byłby to kierunek na studiach dziennych SGH – organizator ochrony zdrowia. Gdyby ranga instytutu była wysoka można by wprowadzić studia doktoranckie.
        W głosowaniu Senat opowiedział się za utworzeniem wspólnie z SGH Instytutu Zdrowia Publicznego.
        Następnie prof. Pączek poinformował, że od 2 lat działa Komisja Akredytacyjna Uczelni Medycznych, która opracowała standardy nauczania medycyny. Opracowano również specjalny kwestionariusz samooceny działalności uczelni. Konieczne jest powołanie Uczelnianej Komisji Akredytacyjnej. Zadaniem komisji będzie:

• analiza zgromadzonych materiałów służących akredytacji naszej Uczelni w Komisji Akredytacyjnej Uczelni Medycznych (KAUM),
• opracowanie zasad współdziałania z zespołem wizytującym,
• opracowanie raportu dla władz uczelni.


        W skład Komisji prof. L. Pączek zaproponował dziekanów: prof. W. Glińskiego, prof. J. Stelmachowa, przewodniczącego Senackiej Komisji ds. Dydaktyki prof. P. Zaborowskiego, dyr. J. Żbikowskiego i siebie jako prorektora ds. dydaktyczno-wychowawczych.
        Prodziekan ds. English Division prof. dr hab. J. Polański przedstawił do akceptacji Senatowi stawki wynagrodzeń dla osób organizujących zajęcia dydaktyczne. Kolegium Dziekańskie II WL zaproponowało stawki całościowe, za cały rok jednorazowo:

• 400,- zł dla sekretarek,
• 250,- zł dla salowych,
• 300,- zł dla laborantek,
• 1000,- zł dla lekarzy opiekujących się i kierowników klinik.
        Senat akceptował tę propozycję oraz wniosek dotyczący opłat za studia grupy studentów aktualnego VI roku.
Powrót do spisu treści

---

SESJA  NOBLOWSKA  AM

        8 grudnia 1999 r. w Galerii Malarstwa Muzeum Kolekcji im. Jana Pawła II Fundacji Carrol-Porczyńskich odbyła się uroczysta Sesja Naukowa I WL z okazji przyznania nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii i medycyny w 1999 roku. Otrzymał ją  niemiecki uczony Gűnter Blobel. Jako ciekawostkę dodam, iż obydwaj tegoroczni nobliści mają na imię Gűnter (Grass) i pochodzą z terenów dzisiejszej Polski (Blobel z okolic Szprotawy). G. Blobel jest nielicznym z nagrodzonych, który otrzymał nagrodę samodzielnie. Postać badacza, jego osiągnięcia i znaczenie ich dla nauki przedstawili dr hab. Katarzyna Nałęcz, pracownik naukowy Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego referując temat "Mechanizmy kierujące białka do ich miejsc przeznaczenia w komórce" oraz dr Cezary Wójcik z Zakładu Histologii i Embriologii AM, autor referatu "Błędne adresowanie białek w komórce – znaczenie w patologii".
        Część artystyczną uroczystości wypełnił koncert kwartetu smyczkowego "Concertino". Smucić może nikła frekwencja ze strony studentów. /M.Z./

Powrót do spisu treści

---

INFORMACJA I PODZIĘKOWANIE

Prof. dr hab. Stanisław Moskalewski - Kierownik Zakładu Histologii i Embriologii

        W 1998 roku Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej ogłosiła konkurs pod tytułem "Zwierzętarnia '98". Do konkursu tego przystąpił między innymi Zakład Histologii i Embriologii Instytutu Biostruktury Akademii Medycznej w Warszawie. Ze zwierzetarni Zakładu Histologii korzysta także Zakład Immunologii,  Zakład Transplantologii i Centralny Bank Tkanek. Wygranie konkursu i uzyskanie kwoty 240.000 zł umożliwiło nam założenie w zwierzętarni klimatyzacji oraz wyremontowanie i wyposażenie jednej sali dla zwierząt. Inwestycja ta została zakończona zgodnie z harmonogramem 30 listopada 1999. Przeprowadzone inwestycje znacznie podniosły warunki sanitarne panujące w zwierzętarni. Zakład Histologii i Embriologii pragnie podziękować Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej za pomoc w unowocześnieniu zwierzętarni i za życzliwą pomoc w załatwianiu formalności w czasie przeprowadzania jej modernizacji.

Powrót do spisu treści

---

DOBRE OBYCZAJE W NAUCE - SCIENCE AS AN INTERNATIONAL ENTERPRISE

Lawrence Rhoades - Office of Research Integrity,
Department of Health and Human Services, Rockville, MD, USA;

Andrzej Górski - The Medical University of Warsaw, Poland

        Jak zapewne Państwo pamiętają, w ostatnich latach Uczelnia nasza zorganizowała dwie ważne międzynarodowe konferencje poświęcone problemowi dobrych zasad w nauce. Byłem i jestem przekonany, że stanowi to ogromne wzmocnienie pozycji i prestiżu naszej Uczelni na międzynarodowej arenie naukowej. Jest to ogromnie ważne w okresie bezpośrednio poprzedzającym naszą integrację z Unią Europejską tym bardziej, że w ostatnim czasie doszło do całej lawiny wypadków pogwałcenia tychże zasad, o czym szeroko informuje prasa, radio i TV.
        Organizowane przez nas konferencje spotkały się ze znaczącym zainteresowaniem międzynarodowym, rok temu pół kolumny poświęcił ostatniej z niej Frankfurter Allgemeine Zeitung, uważany przecież za jedno z najbardziej opiniotwórczych czasopism w wymiarze światowym.
Materiały obu konferencji ukazały się w SCIENCE & ENGINEERING ETHICS oraz w ZAGADNIENIACH NAUKOZNAWSTWA.
        Odbiciem ostatniej konferencji jest poniższy tekst, który jest również przeglądem aktualnej sytuacji powstałej w wyniku podejmowanych wysiłków o zapobieganie złym praktykom w nauce.

        Science is an international enterprise. Scientific research is not limited by national boundaries. Scientists collaborate with colleagues in other nations. Research results are published in journals that have international circulation. Funding agencies support promising research wherever it is done. Scientists trained in one nation frequently conduct research in another. Scientific knowledge generated in one nation is utilized in many nations. And there is the Internet.
        The implications of the international character of science, however, have not been vigorously pursued in regards to responding to allegations of scientific misconduct and the promotion of research integrity. Initially, scientific misconduct was viewed as a problem that occurred in some countries but not in others. It was viewed as a problem rooted in the culture of nations rather than in the culture of science. Subsequently, scientific misconduct has been acknowledged as a problem in many nations: Australia, Canada, China, Denmark, England, Finland, France, Germany, India, Japan, Norway, Poland, Sweden, and the United States.
        In response to these developments, the conference, "Scientific Misconduct: An International Perspective", was held at The Medical University of Warsaw on November 16, 1998. Ten speakers from seven countries made presentations. General points made include:

• Procedures for responding to allegations of scientific misconduct should be developed before an allegation is received.
• Responding to allegations of scientific misconduct involves science and law.
• Guidelines need to be developed that delineate good scientific practice.
• Education programs on good scientific practice need to be developed for all researchers.
• International cooperation on responding to scientific misconduct and promoting research integrity should continue.


Procedures

        In most countries, procedures for responding to allegations of scientificmisconduct did not exist before the first misconduct case made headlines. Christoph Schneider, Deutsche Forschungsgemeinschaft (DFG), reported that none of the institutions involved in the first cases that received public attention in Germany were prepared to deal with them. “All necessary procedures had to be invented step by step during their implementation,” he said. “They had to improvise, and improvisation has its inherent dangers.” In the United States, media attention given to several misconduct cases lead to Congressional hearings that resulted in legislation mandating the establishment of such procedures. In France, procedures began being developed after an allegation of serious misconduct was received in 1997. The widely publicized cases in the United States spurred the Danish to actin 1992. Subsequently, other Nordic countries took action.
        Countries, however, are taking different approaches to handling allegations of
scientific misconduct in response to their varied circumstances. The Danish Medical Council established a national committee, composed of seven experienced researchers in the health sciences and chaired by a High Court judge, to handle allegations. Allegations may be made directly to the national committee. Local research institutions are discouraged from conducting inquiries or investigations. In Germany, DFG, the major federal research funding agency, is placing the responsibility for responding to allegations on research institutions and requiring those institutions to develop the necessary procedures. In France, INSERM is developing a hybrid system that calls for the appointment of a Scientific Integrity Officer(SIO) and regional correspondents. The SIO, who would report directly to the Director-General of INSERM, will be responsible for managing and monitoring the entire system while the regional correspondents will oversee the conduct of inquiries and investigations and promote research integrity in laboratories and institutes in their region. In the United States, the primary responsibility for responding to allegations rests with research institutions that apply for or receive Federal research funding. Each
Federal research funding agency, however, monitors the handling of allegations by the research institutions to ensure compliance with the Federal regulation and to determine whether the Federal government will make a finding of misconduct and impose additional administrative actions on the accused. In England, the Medical Research Council (MRC) has adopted procedures that formally cover the researchers who work in its laboratories, but MRC expects its awardee institutions to operate under broadly equivalent policies.
        The procedures adopted by the countries also differ in the scope of the research covered. In Denmark, France, and England the procedures are being developed or were established by medical research organizations and appear limited to medical research. In the United States, the focus has been on biomedical and behavioral research supported by the National Institutes of Health, but other fields of science are included through support provided by the National Science Foundation and other agencies. The broadest coverage of the sciences may occur in Germany because the procedures are being required by DFG. Besides the fields of science, the procedures also appear to differ on whether the procedures covers employees and/or grantees. The English procedures specifically apply to employees and are intended to cover grantees. The French procedures cover INSERM employees whether they work in INSERM facilities or not. The U.S. procedures specifically address grantees but are applied to Federal employees. The German procedures appear to apply to grantees. All of the procedures seem to be limited to research funded by public funds, especially Federal. Research supported by state or local governments or private sources are not covered unless institutions apply the procedures mandated by the Federal funding source to all funding sources.

Science and Law

        The involvement of science and law in scientific misconduct cases is explicitly recognized in the membership of the Danish Committee on Scientific Dishonesty (DCSD) which is chaired by a High Court Judge. “This is essential,” Daniel Andersen, DCSD, said, “because the function of the committee, situated as it is on the border line between medicine and jurisprudence, requires experience in the evaluation of evidence and proof, and because the handling of cases should be impeccable and in accordance with all relevant laws and regulations.” In the United States, a collegial approach was initially utilized in handling allegations in an attempt to have the alleged misconduct judged by the standards of the scientific community. Lawyers, however, were quickly brought into the process by institutions, respondents and whistleblowers. Generally, institutional policies only permit lawyers to advise respondents or whistleblowers rather than represent them. Lawyers may represent respondents in hearings before the Departmental Appeals Board. Criminal prosecution of a respondent may occur and lawsuits have been filed against institutions, whistleblowers and ORI. In Germany, institutions that have conducted misconduct investigation have had to defend their findings before the local, State and Federal administrative courts and the Federal Constitutional Court. The German constitution which guarantees the freedom of “the arts and science, research and teaching” as an individual right of every scientist creates difficulties in imposing sanctions on respondents when misconduct is found.

Guidelines

        Clinical research seems to be more successful in developing an international perspective than basic laboratory research. Dorota Switula, Astra Clinical Research Unit - Central Europe, cited the ICH Harmonised Tripartite Guideline for Good Clinical Practice as an ”international quality standard for conducting trials that involve participation of human subjects.” Laurence Schaffar-Esterle, INSERM, said, “In France, the legislative framework governing clinical trials and human subjects research has resulted in their generally excellent conformity with good clinical practice, thereby ensuring not only necessary respect for individuals but also the quality and reliability of data. Laboratory research, however, does not always comply sufficiently with the rules of good laboratory practice (GLP).”
In its first year, the Danish Committee on Scientific Dishonesty (DCSD) saw the need for developing guidelines as a measure for preventing scientific misconduct. Daniel Andersen, DCSD, said guidelines “give researchers a fair chance to learn what is considered as good scientific practice...This is essential for the feeling of security in the rule of law for both the plaintiff and the accused researcher.” The DCSD has issued guidelines on (1) presentation of research protocols and data documentation (in basic research, clinical and clinical-epidemiological research), (2) the use and storing of research data, (3) authorship, and (4) the content of agreements between researchers at the initiation of joint projects. In creating these guidelines, Andersen said, “It was not the intention to create quite new principles for good scientific practice. Rather, it was the intention to make explicit rules which already were well accepted by leading scientists but which had never been issued in a clear text.” INSERM plans to produce a preliminary guide on Good Laboratory Practice (GLP) and include adherence to GLP in the assessment of laboratories and researchers. Other guidelines could be developed on the recording of data, the review of data, mentoring, the review of abstracts, presentations, manuscripts and proposals, and the management of laboratories.
        Besides developing guidelines for good scientific practice, guidelines are needed for the effective and efficient handling of scientific misconduct allegations. In the United States, the Office of Research Integrity (ORI) has developed a model policy and procedure for responding to allegations of scientific misconduct and guidelines for responding to retaliation complaints. ORI is developing guidance on managing suspicious manuscripts, responding to an allegation of misconduct, and making an allegation of misconduct for journal editors, respondents and whistleblowers respectively. Other guidelines could be produced on the sequestration of data, the conduct of interviews, the appointment of inquiry and investigative committees, and the preparation of reports.

Education

        An analysis of 150 investigations closed by ORI from 1993 to 1997 show that a finding of misconduct may be made against any member of the research team (regardless of academic rank) at any institution. In addition, an analysis of the misconduct activity reported by research institutions in the United States between 1991-1996 indicates that an allegation of misconduct is a low probability event in almost all institution. Consequently, the investigation of allegations of scientific misconduct is usually handled by inexperienced personnel, especially in decentralized systems.
        Imogen Evans, MRC, England, said, “As an employer, we believe it is equally if not more important to achieve a working culture that fosters integrity. Thus, education in good research practices is an integral part of research management and should go a long way towards ensuring that the seeds of wrongdoing fail to germinate; this is fundamental to the prevention of research misconduct.”
        The education program, then, should have two missions. First, the education program should teach standards of good scientific practice to all researchers. Unfortunately, current efforts seems to be limited to graduate students. Second, the education program should provide instruction for individuals involved in the detection, reporting, and investigating of alleged scientific misconduct.

International Cooperation

        As in science itself, international cooperation would be helpful in developing responses to scientific misconduct, the creation of guidelines for good scientific practice, and expansion of the knowledge base concerning scientific misconduct and research integrity. Schaffar-Esterle said, “Even though each institution must remain responsible for responding to allegations of scientific misconduct within its doors, INSERM would like to see national, European, and international co-ordination about the methods of such response.” International cooperation is essential to the development of a database on misconduct cases because of the low incidence of reported cases. A standard data collection instrument could be developed so that comparable data are collected on each case. The formation of an international network composed of individuals who are responsible for developing and managing systems for responding to allegations of scientific misconduct and promoting good scientific practice would be very helpful. Members could freely communicate information and data through various channels, including the Internet, and meet periodically at conferences that focus on the international perspective on scientific misconduct and research integrity.

Powrót do spisu treści

---

NOMINACJA PROFESORSKA

Dnia 7 grudnia 1999 roku Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej
wręczył akt nadania tytułu profesora nauk medycznych

Prof. dr hab. Lechowi Wiktorowi Korniszewskiemu

Kierownikowi II Katedry Pediatrii i Kliniki Diabetologii Dziecięcej
i Wad Wrodzonych AM.

Powrót do spisu treści

---

"Dobrze jest, że nas nie ma
tam, gdzie zima, Kołyma,
gdzie Workuty, Irkucki, Tobolski,
że przez Morze Kaspijskie
i przez piaski libijskie
wędrujemy prościutko do Polski"
            Władysław Broniewski

WSPOMNIENIE

Prof. dr hab. Tadeusz Tołłoczko

        Słowo wojna kojarzy się oczywiście z hukiem wystrzałów, armatami, czołgami, bombardowaniem, rannymi i zabitymi. Ja w 1939 r. nie słyszałem ani jednego wystrzału, nie przeżyłem ani bombardowania, ani artyleryjskiego ostrzału. Nie widziałem rannych, zabitych. Tak więc czy mogę powiedzieć, że doświadczyłem ogromu nieszczęść, jakie niesie z sobą każda wojna, a więc i wojna obronna z 1939 roku?
        Dzieciństwo spędzałem na Kresach Wschodnich - „Nad Niemnem”. Sierpień 1939 r. to beztroski okres wakacji. Jazda konno, kąpiel i pływanie łódką po jeziorze i rzece, wyprawy leśne. Zawody w zbieraniu leśnego runa. Wielka przyjaźń z pastuchami pasącymi krowy. Ich wielki autorytet wynikał ze znajomości „tajników przyrody” – każdego ptasiego gniazda, mrowiska, zwyczajów wszystkich leśnych zwierząt, rozpoznawania wszystkich polnych kwiatów i owadów, rozpoznawanie po śpiewie i charakterze lotu każdego ptaka. Oni bardzo dokładnie przewidywali w którym gnieździe są jeszcze jajka, a w którym już pisklęta. Cała przyroda i wszystkie zwierzęta w lesie i na pastwisku były jednak przez nich „chronione” – żadnej szkody przyrodzie robić nie było można. Straszono, że jeśli ktoś nawet tylko dotknie w gnieździe jaskółczego jajka, ten dostanie piegów. Kontakt z przyrodą był tak naturalny i ścisły, że nawet zabawa „w wojnę” była czymś nienaturalnym. Ten kontakt z przyrodą wszystkim sprawiał radość. Udział w pracach żniwnych w postaci rozwożenia i roznoszenia żniwiarzom wody, „jeżdżenie na grabiarce”, pomoc w stawianiu, a potem zwożeniu snopków z pola, dawało poczucie użyteczności, współudziału w tworzeniu dobra oraz wspólnoty ze wszystkimi pracującymi. A pracowali wszyscy. To, że jedni mówili między sobą po polsku, inni po białorusku (po prostemu), rosyjsku lub w języku jidysz odzwierciedlało i wyrażało tylko zmienność i różnorodność przyrody. Wszyscy byli „swoi” obdarzający siebie nawzajem pełnym zaufaniem. Tak mi się to wówczas niestety, ale tylko wydawało. Niewątpliwie tzw. mniejszości narodowe stanowiły jednak w tej części Polski większość.
        Po pracy kąpiel w rzece, a po kąpieli wracaliśmy zmęczeni do swoich domów. Tu atmosfera jednak nie była spokojna. Mówiło się o wojnie. Groza wojny nie była mi znana, ale dwa wydarzenia zwiastowały wyczuwalne, ale niewyobrażalne zagrożenie. Któregoś dnia Dziadek „Panie Dobrodzieju” – na kilku wozach przywiózł wiele worków soli oraz olbrzymie bańki z naftą. Był to dla mnie pierwszy sygnał, że „idzie coś niedobrego”. Narzekał, że nie udało mu się kupić tego w ilości jaką zamierzał. Poinformował też, że kupił niewiele cukru, bo przecież mając kilkadziesiąt uli pszczół nadal będziemy słodzić miodem, a cukier będzie potrzebny tylko „jak ktoś zachoruje”.
        Dalszym objawem nadchodzącego koszmaru był przymusowy wykup koni przez wojsko. Wybrano wówczas również mego ulubionego, na którym najczęściej jeździłem na oklep. Był to dla mnie już widoczny znak, że kończy się „normalne” życie i że „idzie coś nienaturalnego”. Powszechna mobilizacja. Pożegnanie dwóch moich ukochanych Wujków idących na wojnę. A mieli przecież iść na studia. Dziadek ich pobłogosławił i zaopatrzył w święty obrazek oraz jakieś zawiniątko. Widoczny smutek i łzy oraz odczuwana, ale i nieukrywana rozpacz. W domu pełnym pracy i radości zrobiło się nagle smutno, pusto, cicho i ponuro. Został Dziadek, dwie „panny na wydaniu” – moje Ciocie – no i ja. Matkę moją wojna zastała w Warszawie. Ojciec mój już nie żył.
        W domu żywe były tradycje Powstania 1863 r., po którym  w wyniku kasacji majątku za udział w Powstaniu wszystko trzeba było zaczynać od nowa. Dziadek zresztą dodatkowo „zaczynał od nowa” po wojnie 1914 roku i 1920 – jak mówił: od łyżki, widelca, wiadra, kozy, sierpa i łopaty. Tak więc „doświadczenie wojenne” to On miał. Była to więc dla niego nie tylko wojna, ale nowa wojna. „Rozpoczynanie życia od nowa” stało się zresztą rodzinną tradycją. Mama moja zaczynała życie „od łyżki, szklanki i szyby” czterokrotnie – 1914, 1920, 1939 i 1944 roku. Niektórzy z rodziny i   rodzeństwa Mamy i Ojca wprawdzie zaczynali życie „od nowa” rzadziej, ale tylko dlatego, że szybciej je na zesłaniu kończyli.
        W dniu 1 września wraz z rodziną z sąsiednich posiadłości gromadnie wysłuchaliśmy przez radio Orędzia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej do narodu. A więc rzeczywiście wojna. Smutek przeplatał się z nadzieją i optymizmem, a nawet pewnością wygranej z Niemcami wojny. Tą pewność opierano na aktualnym pakcie o nieagresji z ZSRR, oraz na gwarancjach udzielonych Polsce przez Wielką Brytanię i Francję. Zauważyłem jednak, że Dziadek po raz pierwszy w rozmowie nie używał zwrotów „Panie Dobrodzieju” i „Pani Dobrodziejko”. Był smutny, milczący. Oznaczało to ukrytą desperację. W dyskusji przytoczył nawet wypowiedź Piłsudzkiego skierowaną  do jednego z rozmówców: „Czy Pan wiesz, co Anglia i Francja zrobiła dla niepodległości Polski – nie wiesz Pan? – to ja Panu powiem” „Gówno”. Całą tą wypowiedź zapamiętałem ze względu na ostatnie słowo, a słów takich Dziadek „Panie Dobrodzieju” nie używał – nawet w polu. Zdarzyła się też rzecz nie do pomyślenia. Po raz pierwszy zebrani członkowie licznej rodziny z okolicznych gospodarstw nie przyznali Dziadkowi racji.
        W kilka dni później rodzina znów się zjechała, by świętować „zakończenie wojny”, bo przecież Anglia i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę. Dziadek pozostawał jednak zasępiony. Tłumaczono, że po pójściu synów na wojnę Dziadek się szybko zestarzał i jakoś dziwnie zmarniał. Radio przestało grać. Zdani byliśmy na obiegiem krążące wiadomości. A wiadomości były złe. Dziadek najbardziej zaniepokojony był wiadomościami o bombardowaniu i zniszczeniu Warszawy. Tam pozostała bowiem moja Mama od której nie było żadnej wiadomości. Bomby spadły również na Grodno. Do nadziei, a nawet pewności, stopniowo wkradała się niewiara i zwątpienie spowodowane bezczynnością sojuszniczych państw. W późniejszym okresie tę wojnę sojuszniczych państw zachodnich, z którą wiązano tyle nadziei, nazwano „drôle de guerre, Sitzkrieg – wojną siedzącą”, a my wszyscy oczekiwaliśmy co najmniej realizacji zobowiązań. A w domu smutek pogłębiał się wraz  z nadchodzącymi wiadomościami.
        Bitwa nad Bzurą, broniąca się Warszawa, Modlin, Hel i Lwów podtrzymywały resztki nadziei. W okresie tych właśnie walk i bitew nadeszła wiadomość o wkroczeniu wojsk radzieckich. Jak to? Przecież mamy jeszcze pakt o nieagresji – mówiło się podczas rodzinnego spotkania. Z Niemcami też mamy ważny pakt o nieagresji, powiedział Dziadek, i dodał „to koniec Polski, to koniec z nami”.
        Po kilku dniach zjawiła się uzbrojona w karabiny grupa znanych nam ludzi z pobliskich wiosek i  miasteczka z opaskami na rękach w towarzystwie żołnierzy radzieckich. Rozpoczęła się seria nocnych rewizji i w końcu „przeprowadzka” do położonego w pobliżu opuszczonego, zniszczonego i niezamieszkałego budynku. Wszystkie pamiątki – tak pieczołowicie przechowywane jako „relikwie” z 1863 roku – zostały zniszczone lub zarekwirowane. I w nowym „mieszkaniu” rewizje również nie ustawały. Rewizje trwały parokrotnie przez kilka kolejnych dni. Podobno widziano jednego z Wujków wracającego z wojny i po prostu chciano go „przywitać”. Wiadomość ta się potwierdzała, ale ja nie wiedziałem, czy nawiązany został z Wujem jakiś bezpośredni kontakt. Co kilka dni jedna z Cioć znikała gdzieś na cały dzień. Po pewnym czasie zupełnie niespodziewanie w nocy powrócił drugi Wuj z wojny. Pomimo zranienia udało mu się uciec z transportu na wschód i idąc nocami dotrzeć do domu.     Natychmiast umieszczony został w kryjówce w stodole. Pocięte prześcieradło stanowiło materiał opatrunkowy. Podczas jednej z kolejnych rewizji Wuja jednak znaleziono. Pobitego, zmaltretowanego, na wpół przytomnego wrzucono jak worek, trzymając za ręce i nogi na wóz i wywieziono. Do aresztu, w którym się znajdował kilka razy, zanosiłem paczkę z chlebem, miodem i słoniną. Areszt w którym Wuj przebywał, przeistoczył się w śmierdzący lazaret, w którym przebywali potłuczeni, zmasakrowani i jęczący ludzie. Przez kraty i wybitą szybę podczas ostatniego widzenia przekazałem Wujkowi od Dziadka zawiniątko. Domyślam się tylko, że było w nim chyba kilka złotych rubli. Nie wiem na ile mu się to przydało, ale zsyłkę przeżył. W wyniku jednak odniesionych ran w bitwie o Monte Casino zmarł w Anglii. Po latach zapaliłem świeczki na jego grobie na cmentarzu żołnierzy polskich w Morpeth (Northumberland). Wędrował „przez Morze Kaspijskie, i przez piaski libijskie”, ale do Polski już nie dotarł.
        Drugiego Wuja złapano tuż przed wybuchem wojny radziecko-niemieckiej. Wcielony do jednostek paramilitarnych dostał się z ogoloną głową do niewoli niemieckiej jako radziecki żołnierz (!). Ucieczka się powiodła. Paroletnia za to poniewierka i tułaczka. W późniejszym okresie skierowany został do karnej kompanii saperskiej. Jedyny sprzęt jaki posiadał do rozminowywania, to był długi, specjalnie wystrugany patyk. Jeśli podczas rozminowywania gdzieś wybuchła mina, to nie oznaczało to nic innego jak tylko to, że tam miny już nie ma. Zwolniono go w końcu jako inwalidę. Po wojnie niespodziewanie zjawił się u nas w domu w Warszawie jako wynędzniały, schorowany i zrujnowany starzec. Wydobrzał jednak na tyle, że mógł jeszcze rozpocząć samodzielne życie. Jednakże ani sił, ani zdrowia na kontynuowanie nauki już nie odzyskał. Pamiętam, jak przed wojną pięknie grał na skrzypcach. Mówił mi, że ostatni raz zagrał w partyzantce i potem stracił radość życia, a więc i muzykowania.
        Od Mamy mojej nie było żadnej wiadomości. A więc zginęła. Któregoś dnia na podwórku, przy studni z której nabierałem wodę do pojenia koni, spostrzegłem stojącego obok Dziadka. Dziadka z załzawionymi oczami. Przytulił mnie do siebie, pocałował w głowę i powiedział łamiącym się z bólu głosem „Sierota”.  Nie wyobrażałem sobie jaką dokładnie treść to słowo zawiera i oznacza, ale pojąłem natychmiast wielką tego słowa grozę. Do dziś bardzo wyraźnie widzę pomimo dużych, szlacheckich wąsów, papierowo bladą twarz Dziadka, całą Jego nienaturalnie skurczoną postać, słyszę tembr Jego głosu i czuję złożony na mej głowie Jego pocałunek.
        Trzeba było jednak pomyśleć i o własnej wegetacji, a więc i o nadchodzącej zimie, zwłaszcza że „koczowaliśmy” w zrujnowanym pomieszczeniu. Dziadek otrzymał jednorazowe pozwolenie na wykopanie torfu. Zabrać można było tylko połowę wykopanego i ułożonego w pryzmy materiału. Zabraliśmy się do pracy. Średnia wieku tej pary niewykwalifikowanych robotników w pełni kwalifikowała do wykonywania po kolana w wodzie ciężkiej pracy. Niestety rozrzut wiekowy był jednak zbyt duży by oczekiwać wydajnej pracy. Był już chyba koniec października. Woda była zimna. Na odpoczynek nie można było sobie pozwolić, wobec świadomości, że może nie starczyć na zimę opału. Do tego wszystkiego byłem głodny. O zmierzchu wracaliśmy do domu. Przejeżdżając przez miasteczko, Dziadek niespodziewanie zatrzymał załadowany torfem wóz przed sklepem Abramczyka. Nie wiem skąd miał ruble, ale fundnął mi butelkę cukierkowej oranżady i jakąś z zakalcem, ale za to dużą bułkę. Do dnia dzisiejszego włącznie nic bardziej smacznego w życiu nie jadłem i nie piłem i z pewnością jeść i pić nie będę.
        Od października chodziłem do odległej o 3,5 km szkoły. Nauczycielami byli już Rosjanie. Żadnego nauczyciela polskiego. Nie zwracali na mnie szczególnej uwagi nawet wówczas, gdy stawałem się przedmiotem nieraz bardzo dokuczliwych złośliwości ze strony innych uczniów – kolegów. Zdążyłem się nawet przyzwyczaić i w poczuciu pełnej bezbronności podobnie tak jak nauczyciele nie zwracałem specjalnej uwagi na podstawianie nóg, wyrywanie guzików, robienie kleksów w zeszytach, czy też bolesne nieraz „kuksowanie”. Brak reakcji z mojej strony wprawiał z kolei moich niedawnych towarzyszy zabaw w jeszcze większą złość. Nie odzywano się do mnie po imieniu, które bardzo dobrze znali, ale per „gordyj Palak”. Zdawałem sobie sprawę, że były to prowokacje mające na celu oskarżenie mnie przed nauczycielami, że Polak uderzył lub pobił kogoś z aktualnej większości narodowej. Zdawałem sobie sprawę, że jedynym moim przewinieniem było w istocie bycie Polakiem. To samo już wystarczyło niezależnie od statusu majątkowego, pozycji zawodowej i społecznej rodziny.
        Któregoś dnia po powrocie ze szkoły z przerażeniem spostrzegłem, że powycinano drzewa stojące koło dawnego domy, a tworzące coś w rodzaju parku. Odróżniały się one bowiem od otaczającego lasu. Zrobiło się goło. Zmieniła się przyroda, zmienił się świat.
        Od Mamy mojej nie nadchodziły nadal żadne wiadomości. Pogodzono się już z myślą, że zginęła podczas obrony Warszawy. W połowie grudnia w nocy zjawiła się jednak niespodziewanie moja Mama przekraczając „zieloną granicę” rosyjsko-niemiecką. Natychmiast schowano ją w kryjówce, a rano Dziadek budząc mnie do szkoły powiedział: „Masz Matkę - tylko nikomu o tym w szkole nie mów”. Stale docierały do nas wiadomości o aresztowaniach i deportacji ludności polskiej. Nie ominęło to również naszych kuzynów i krewnych. Ktoś doniósł, że już i my jesteśmy na liście. Wobec braku jakichkolwiek możliwości ucieczki poczyniono więc przygotowania do wywózki. „Trzeba być przygotowanym na najgorsze” – mówił Dziadek. W związku z przyjazdem Mamy zdecydowano, że następnego dnia pójdę jak zwykle do szkoły, a ze szkoły udam się na określone miejsce w lesie, skąd już razem z Mamą będziemy przedzierać się przez granicę w kierunku Warszawy. Wychodząc do szkoły po raz ostatni w życiu pożegnałem się z Dziadkiem. Pomimo smutku i goryczy przymusowego rozstania wydawał się być bardziej spokojny. Bardziej spokojny o mnie oczywiście. Z Ciociami zobaczyłem się po 8 i 15 latach, kiedy to w ramach repatriacji przyjechały do Polski.
        Granica rosyjsko-niemiecka w Polsce była w miarę upływu czasu i postępującej „stabilizacji” coraz to dokładniej strzeżona. Złapanie uciekiniera do strefy niemieckiej oznaczało natychmiastową zsyłką. Wraz z przygodnymi Polakami pragnącymi również przekroczyć granice utworzyliśmy grupę liczącą chyba z 10 osób. Znaleziono przewodnika, który za cenę pierścionków i obrączek zobowiązał się przeprowadzić nas przez granicę. Pamiętam jak się targowano. W lesie przeczekaliśmy do wieczora. Przedzierając się przez jakieś zarośla i niezupełnie zamarznięte bagna przewodnik w pewnym momencie wyszeptał, że granica przebiega  przez najbliższą przecinkę leśną i że należy ją po cichu, ale bardzo szybko przeskoczyć, bo Rosjanie będą z obu stron strzelać. Chyba nigdy tak szybko nie biegłem. Na całe szczęście strzałów nie było. Po przejściu dalszych 500 metrów przewodnik pożegnał się z nami i życzył „dalszej szczęśliwej podróży”. Z uczuciem wielkiej ulgi szliśmy już swobodnie wskazaną drogą w kierunku Małkini. Zupełnie niespodziewanie po przejściu dalszych 500 m usłyszeliśmy nagle: „Stoj. Ruki w wierch!”. Jak się okazało do granicy było jeszcze ze 2 kilometry. Była już noc. Poganiało nas w drogę powrotną chyba ze 4 pograniczników strzelających  od czasu do czasu wokół nas. Mama trzymając mnie za rękę szła pierwsza wyraźnie przyspieszając kroku, tak że musiałem „podbiegać”. W ten sposób wyprzedziliśmy dość znacznie kolumnę pozostałych „przestępców granicznych”. W pewnym momencie za zakrętem przecinki leśnej skoczyliśmy w bok w jakieś zarośla. Konwojenci idący z tyłu prawdopodobnie tego nie zauważyli, bo nie było żadnych ani strzałów, ani nawoływań. Gdy cała grupa wraz z konwojentami nas minęła ruszyliśmy w kierunku domniemanej granicy zatrzymując się co kilka metrów i nasłuchując czy nie ma w pobliżu pograniczników. Natknęliśmy się na tory kolejowe, czym prędzej się od nich oddalając zakładając, że są pilnie strzeżone. Granicę przekroczyliśmy nawet o tym nie wiedząc. Z daleka tylko słychać było strzały i nawoływania: „Dawaj nazad”, skierowane zapewne do innych grup uciekinierów. Przy pierwszym budynku zobaczyliśmy kolejkę ludzi stojących przed wachtą niemiecką. Po raz pierwszy zobaczyłem żołnierza niemieckiego. Jego postać nie odpowiadała ukształtowanemu w mej wyobraźni wizerunkowi zbira. Podczas spisywania danych odniosłem nawet wrażenie, że jego stosunek do nas był chyba przyjazny, a  z pewnością grzeczny – może tylko dlatego że nie groziło mi żadne bezpośrednie niebezpieczeństwo. Poczułem się jednak bardzo wyczerpany.
        Przyjazd do Warszawy do zniszczonego mieszkania, z oknami zabitymi deskami, z zamarzającą wodą w kuble, koniecznością spania w czymś, co przypominało nauszniki (tak aby uszu sobie nie odmrozić – a była to zima stulecia) spowodował, że poczułem się jednak bezpieczny. Bardzo dużą ulgę sprawił mi brak dawnych „kolegów” z lokalnych większości narodowych. Niestety, nie długo trwało to poczucie bezpieczeństwa. Wpadliśmy „z deszczu pod rynnę”. Był to jednak zupełnie inny rodzaj deszczu. W dwa dni po przyjeździe Mama  zaprowadziła mnie do szkoły. Szczerze wyznam, że byłem tym wręcz zrozpaczony. Oranie, bronowanie, pomimo że było fizycznie niezwykle dla mnie męczące, to jednak bardziej mi odpowiadało niż nauka. Poza tym ogarniał mnie paniczny strach  przed kolegami. Przez pewien czas wprawdzie wołano na mnie w szkole „rusek” i parodiowano moje „zaciąganie” wymowy, ale nie miałem poczucia bezbronności w zachowaniu własnej godności. Przezwisko to było dla mnie bardzo bolesne, ale życie nauczyło mnie już nie reagować na tego typu przykrości. Poza tym bycie Polakiem w tym środowisku było czymś normalnym i nie wiązało się z żadnymi „koleżeńskimi” represjami. Reakcji alarmowej wobec nieraz złośliwego zachowania kolegów w stosunku do „ruska” pozbyłem się jednak  chyba dopiero po roku.
        W miarę upływu czasu uświadomiłem sobie, że zupełnie inaczej potoczyłyby się moje życiowe losy, gdyby moja Mama przyjechała po mnie o dwa dni później. Jeśli wojnę bym w ogóle przeżył, to dziś pewnie marzyłbym o repatriacji z Kazachstanu do Polski. W Warszawie Mama pozostała sama – bez pomocy i rady, dosłownie bez żadnego rodzinnego zaplecza. Zupełnie jak „na wygnaniu”. Została zupełnie sama z obowiązkiem wychowania i świadomością konieczności zapewnienia mnie wykształcenia. Był to cel, któremu poświęciła zresztą całe swoje życie.
        Po latach kiedy było to możliwe i bezpieczne odwiedzałem na „dawnych” już kresach pozostałą tam przy życiu moją dalszą rodzinę oraz 96-letniego stryja – najstarszego brata mego Ojca. Zdecydował się On powrócić z deportacji na miejsce „byłej ojcowizny” i tam dokonać żywota. Od chwili zsyłki w 1940 r. niczego od życia już nie oczekiwał, bo na rozpoczęcie od nowa nie miał dużego zapasu lat. Któregoś dnia powiedział mi: „ja już życia się najadłem... aż nadto”. Chciał być pochowany obok swego ojca i dziadka – Powstańców z 1863 roku, których grób – nie na cmentarzu a pod lasem – w miejscu, w którym mój pradziad Onufry został „ubit”.
        Opowiadał mi Stryj, że jak przed wojną kupował konie, to zapłacił „tyle to a tyle” rubli. Powiedziałem wówczas: „Stryjku przed wojną to były złotówki, a nie ruble...”. Przerwał mi mówiąc: „Wiesz Ty co, może to były i złotówki, ale one cościk tak krótko trwały – z 17 lat tylko”. Rzeczywiście – dla niego i przedtem, i potem były ruble. Okres „złotówek” to krótki przerywnik.
        Los, który spowodował, że podczas wojny 1939 r. nie słyszałem żadnego wystrzału, nie przeżyłem  żadnego bombardowania, nie widziałem też zabitych i rannych, a „tylko” maltretowanych, ten sam Los wyrównał mi ten brak życiowego doświadczenia w nadmiarze – podczas okupacji i Powstania Warszawskiego. Tak czasami sobie myślę, że w wielu sytuacjach śmierć mnie nie tyle ominęła, co przeoczyła. Ale to już jest zupełnie inna historia.

 Powrót do spisu treści

---

INFORMACJE STUDENCKIE

STUDENCKIE TOWARZYSTWO NAUKOWE

        29 października na Walnym Zgromadzeniu STN wybrano nowy Zarząd w składzie:

• Przewodniczący: Krystian Pawelec,
• Członkowie:
• Agnieszka Dolegacz,
• Sławomir Fesołowski,
• Wojciech Głuchowski,
• Małgorzata Kozioł,
• Anna Lipska,
• Kamil Szulborski.


        Podczas Walnego Zgromadzenia uroczyście przyznano Złote Odznaki STN JM Rektorowi prof. dr hab. Januszowi Piekarczykowi i prof. dr hab. Markowi Jakóbisiakowi. Tytuł Przyjaciela STN otrzymała mgr Mirosława Kurpeta - Dyrektor Biblioteki Głównej AM.
        W dniach 13-15 kwietnia 2000 r. STN organizuje Kongres Naukowy Młodych Medyków - Warszawa 2000. Termin nadsyłania zgłoszeń upływa 29 lutego 2000 r.

Powrót do spisu treści

---

SEKCJA PIŁKI NOŻNEJ KLUBU UCZELNIANEGO AKADEMICKIEGO ZWIĄZKU SPORTOWEGO W WARSZAWIE

        Sekcja piłki nożnej działa przy Klubie Uczelnianym AZS Akademii Medycznej w Warszawie.
Zespół uczestniczy w rozgrywkach na terenie Warszawy i w zawodach ogólnopolskich – Mistrzostwach Polski Akademii Medycznych.
        W okresie od roku 1981 do chwili obecnej drużyna Akademii Medycznej sześciokrotnie zdobyła Mistrzostwo Polski (startuje 11 uczelni), dwa razy II miejsce, raz – III miejsce. W ramach Akademickich Mistrzostw Warszawy (16 uczelni) zespół zajmował miejsca II – IV. W roku akad. 1998/1999 drużyna zdobyła Mistrzostwo Warszawy. W obecnym roku akademickim po rundzie jesiennej zespół zajmuje I miejsce. W roku akad.  1997/1998 studenci naszej uczelni zajęli III miejsce w Akademickich Mistrzostwach Warszawy w piłce nożnej halowej. Aktualnie w zespole trenuje 22 studentów (wszystkich wydziałów od I do VI roku studiów).
        Zespół prowadzi nauczyciel akademicki, pracownik Studium Wychowania Fizycznego i Sportu, trener I klasy - mgr Jerzy Rudzik.

Powrót do spisu treści

---

IV Konferencja Internetu Medycznego

Mgr Mirosława Kurpeta

        W dniach 12-13 listopada w Toruniu odbyła się IV Konferencja Internetu Medycznego zorganizowana przez dr Piotra Kasztelowicza i dr Lidię Pawłowicz pod patronatem naukowym JM Rektora Uniwersytetu im. Mikołaja Kopernika w Toruniu prof. dr hab. Jana Kopcewicza. W konferencji wzięło udział ponad 150 osób z całej Polski. Najliczniej reprezentowana była Akademia Medyczna w Poznaniu.
        W sesji "Telemedycyna i jej rola w rozwoju nauk medycznych i w praktyce lekarskiej" przedstawiano wymogi systemu usług telepatologicznych oraz zastosowanie internetu do zdalnej konsultacji przypadków neuroonkologicznych. Sesja "Internet jako narzędzie w edukacji lekarzy i promocji zdrowia" była prezentacją zasobów internetowych psychiatrii, neurologii, endokrynologii, stomatologii i kardiologii (m.in. EDEN 2000). Ciekawe programy dostępne dla pacjentów i lekarzy zaprezentowali Ośrodek Badania Alergenów Środowiskowych Kliniki Otolaryngologii Wojskowej AM "Internetowy serwis alergologiczny" oraz Klinika Chorób Wewnętrznych w Bytomiu ŚlAM , „Serce wirtualnego lekarza czyli o centralnym programie serwisu „Telediagnostyka  dla pacjenta i lekarza” i „Poradnik dla dwojga, czyli o strukturze głównej książki on-line serwisu Telediagnostyka dla pacjenta i lekarza”.
        Przedstawiono również rolę internetu w propagowaniu medycyny opartej na dowodach  i problemy bibliotek medycznych w dobie internetu.
        W ramach konferencji odbyło się również spotkanie koordynatorów  klubów internetowych sponsorowanych przez Fundację im. S. Batorego w ramach konkursu „Internet dla lekarzy”. Zaprezentowano problemy i osiągnięcia poszczególnych klubów m.in. przedstawiono „Organizację Centrum Internetu Medycznego Biblioteki Głównej AM w Warszawie”.

Powrót do spisu treści

---

SPOTKANIA  KOLEŻEŃSKIE  ABSOLWENTÓW  A.M.

Dr med. Tadeusz Kocon

        W październiku 1999 r. odbyły się dwa spotkania absolwentów Wydziału Lekarskiego A.M. Dnia 12.10. spotkali się absolwenci z roku 1949. Zaczynali studia w 1944 r. w Warszawie na Boremlowie. W 1944 r. PKWN wyraził zgodę, żeby mimo że nie skończyła się jeszcze wojna i wyzwolona została tylko Warszawa prawobrzeżna, wznowić działalność Wydziału Lekarskiego. Dziekanem został doc. dr Tadeusz  Butkiewicz. Rozpoczęto zapisy studentów. Byli to przede wszystkim mieszkańcy Pragi, którzy  zdali maturę przed wojną lub podczas tajnego nauczania i spora grupa młodzieży z terenów już wyzwolonych. Później dopisywani byli inni, którzy już wcześniej rozpoczęli studia. Po wyzwoleniu całej Warszawy na pierwszy rok nauki zostali zapisani byli studenci Tajnego Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Ziem Zachodnich oraz słuchacze w Prywatnej Szkole dla Personelu Sanitarnego doc. Jana Zaorskiego. Po tych wszystkich dopisywaniach rocznik rozszerzył się i absolutorium w 1949 r. uzyskało 215 osób. Egzaminy końcowe zdawali w części w Uniwersytecie Warszawskim lub w nowej uczelni – Akademii Medycznej. Po uzyskaniu dyplomu lekarza wszyscy dostali nakazy pracy do szpitali lub poradni na terenie całej Polski. Spora grupa kolegów została powołana do służby wojskowej. Absolwenci tego rocznika kilka razy organizowali spotkania koleżeńskie. W ciągu ostatnich dwu lat spotykają się co kilka miesięcy w Domu Lekarza Seniora w Warszawie.
        Na obecne spotkanie przybyło 69 koleżanek i kolegów z całej Polski. Spotkanie rozpoczęto udziałem w Mszy św. w Kościele Św. Aleksandra na Placu Trzech Krzyży, którą koncelebrował Ks. Biskup  Władysław Miziołek. Przed Mszą św. kol. Edmund Midak przypomniał losy rocznika, ich ciężką, pionierską pracę. Po skończonym nabożeństwie wszyscy przeszli do Klubu Lekarza, gdzie przywitał ich Dyrektor Klubu Kol. dr Andrzej Trzaskowski. W gronie wychowanków tego rocznika  jest wielu zasłużonych lekarzy, m.in.:  prof. Stefan Kruś, prof. Zbigniew Gawlik, Koledzy Stembrowicz, Bokwa, Mąkowska, Radłowska i inni. W czasie poczęstunku przemawiali Kol. Kol. Midak, Mąkowska i Kruś. Komitet Organizacyjny spotkania stanowili Kol. Midak, Mąkowska i Radłowska. Rozmawiano też o następnych spotkaniach.
        Dnia 16.10.1999 r. odbyło się po raz piąty spotkanie koleżeńskie absolwentów rocznika 1954 z okazji 45-lecia od ukończenia studiów. Spotkanie rozpoczęło się od udziału w Mszy św. w Kościele św. Krzyża, a część koleżeńska w Klubie Technika NOT. Komitet Organizacyjny po raz piąty stanowili Kol. Zdzisław Dziubek (Starosta roku) i Tadeusz Kocon oraz Irena Szpotańska. Absolutorium w 1954 roku otrzymało 448 osób. Blisko połowa z nas zdała egzaminy dyplomowe jeszcze w 1954 r., a pozostali w pierwszej połowie 1955 . Wszyscy otrzymaliśmy nakazy pracy do różnych miejscowości do niemal całej Polski. Pierwsze spotkanie koleżeńskie odbyło się w 20 lat po ukończeniu studiów. Wzięło w nim udział ponad 200 osób. Sprawozdanie z tego spotkania zostało wydrukowane w Kwartalniku Akademii Medycznej w 1977 r. na kolejnych spotkaniach składane było podobne sprawozdanie.
        Podsumowując nasze osiągnięcia indywidualne możemy stwierdzić, że z naszego grona 36 koleżanek i Kolegów uzyskało tytuł profesora, 15 stopień docenta i 60 stopień doktora nauk medycznych. Biografie 24  Koleżanek i Kolegów można znaleźć w wydawnictwie "Kto jest kim w polskiej medycynie". Pracowaliśmy na różnych stanowiskach od lekarza rejonowego począwszy przez różne szczeble lecznictwa otwartego do kierowników przychodni, asystentów szpitali, ordynatorów, dyrektorów szpitali i kierowników wydziałów wojewódzkich Wydziałów Zdrowia, dyrektorów stacji San.-Epid., kierowników klinik i innych zakładów naukowych. Jeden z naszych kolegów pełnił funkcję ministra, drugi wiceministra (dwa razy). Jeden z kolegów pełnił funkcję Rektora A.M., trzech było prorektorami, jeden był Dyrektorem Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego. Pięciu kolegów pracowało w agendach Światowej Organizacji Zdrowia.
        Na tegoroczne spotkania koleżeńskie przybyło 96 koleżanek i kolegów, w tym 4 z zagranicy. Do Komitetu Organizacyjnego napłynęły dwa listy od kolegów z Australii, które odczytano. Do obecnego spotkania nie żyje z naszego grona 95 osób, a od ostatniego spotkania zmarło 15 osób.

Powrót do spisu treści

---

PUBLIKACJE KSIĄŻKOWE PRACOWNIKÓW AM W 1999 ROKU

1.Anestezjologia dziecięca.
Pod red. Tadeusza Szretera. Aut.: Marcin Rawicz, Janusz Ziółkowski [i in.].
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.426.
ISBN 83-200-2329-7

2.Angioplastyka tętnicy nerkowej. Skuteczność oraz ryzyko zabiegu w zależności od patomorfologii zwężenia.
Olgierd Rowiński.
Warszawa 1999 Akademia Medyczna, s.92. Praca habil.
ISBN 83-87418-73-0

3. Badania czynnościowe układu oddechowego.
Anna Doboszyńska, Katarzyna Wrotek. Współaut.: Grzegorz Benke,
Dorota Brzostek, Piotr Gutkowski.
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.113.
ISBN  83-200-2348-3

4. Chirurgia dla pielęgniarek.
Pod red. Wojciecha Rowińskiego, Artura
Dziaka.  Wyd. 4 zm. i uzup. Aut.: Andrzej Borkowski [i in.].
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.553.
ISBN 83-200-2222-3

5. Chirurgia przełyku.
Andrzej Karwowski, Mariusz Frączek.
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.264.
ISBN 83-200-2306-8

6. Choroby nerowo-mięśniowe.
Pod red. Ireny Hausmanowej-Petrusewicz. Aut.: Maria Błaszczyk, Hanna Drac, Barbara Emeryk-
-Szajewska  [i in.].
Warszawa 1999 Wydaw. Nauk. PWN, s.495.
ISBN 83-01-12667-1

7. Choroby pasożytnicze człowieka.
Zdzisław Dziubek, Hanna Żarnowska-Prymek .
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.143.
ISBN 83-200-2279-7

8. Dermatologia pediatryczna.
T. 1. Pod red. Mieczysławy Miklaszewskiej, Feliksa Wąsika. Aut.: Hanna Wolska [i in.].
Wrocław  1999 Volumed, s.429.
ISBN 83-87804-23-1

9. Endoskopowa skleroterapia w leczeniu chorych z nadciśnieniem wrotnym.
Pod red. Rafała Paluszkiewicza. Aut.: Piotr Michałowski, Bogdan Michałowicz, Jacek Pawlak, Jerzy Szczerbań, Krzysztof Zieniewicz.
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.103.
ISBN 83-200-2307-6

10. English for medical purposes: self-assessment test.
Joanna Ciecierska, Barbara Jenike, Krystyna Tudruj.
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.136.
ISBN 83-200-2308-4

11. Farmakodynamika. Podręcznik dla studentów farmacji.
Pod red. Waldemara Jańca, Jolanty Krupińskiej.
Aut.: Witold S. Gumułka [i in.]. Wyd. 4 popr. i uzup.
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s. 969.
ISBN 83-200-2321-1

12. Leczenie chorób układu moczowego.
Pod red. Zbigniewa Hrubego, Zbigniewa Gacionga. Aut.:  Leszek Pączek, Agnieszka Perkowska-Francka [i in.].
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.256.
ISBN 83-200-2298-3

13. Nadpobudliwość psychoruchowa u dzieci. Prawie wszystko co chcielibyście wiedzieć: książka dla rodziców, nauczycieli i lekarzy.
Tomasz Wolańczyk, Artur Kołakowski, Magdalena Skotnicka.
Lublin  1999  Wydaw. BiFolium, s.172.
ISBN 83-87991-07-4

14. Ocena wartości i skuteczności operacji histeroskopowych w przypadkach patologii wewnątrzmacicznej.
Beata Śpiewankiewicz.
Warszawa 1999 Akademia Medyczna, s.229. Praca habil.
ISBN 83-87418-69-2

15. Ocena wartości współczesnej ultrasonografii w diagnostyce nowotworów macicy i przydatków.
Włodzimierz Sawicki.
Warszawa 1999 Akademia Medyczna, s.203. Praca habil.
ISBN 83-87418-70-6

16. Ostre stany kardiologiczne: algorytmy postepowania.
Grzegorz Opolski, Aleksander Górecki, Przemysław Stolarz.
Warszawa 1999 Fundacja Rozwoju Medycyny „Człowiek człowiekowi”, s.229.
ISBN 83-7232-024-1

17. Podręcznik elektrokardiografii.
Wyd. 4 popr. i uzup.
Barbara Dąbrowska, Andrzej Dąbrowski.
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.411.
ISBN 83-200-2335-1

18. Podręczny leksykon leków.
Wyd. 2 unowocz.
Iwona Korzeniewska, Iwona Kurkowska-Jastrzębska, Wojciech Masełbas.
Red. naukowy:  Witold S. Gumułka.
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.700.
ISBN 83-200-2263-0

19. Podstawy farmakologii. Podręcznik dla szkół średnich.
Wyd. 3 zm. Pod red. Józefa Meszarosa, Sylwii Gajewskiej-Meszaros. Aut.:
Wojciech Rewerski, Bożena Tarchalska-Kryńska.
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.633.
ISBN 83-200-2323-8

20. Podstawy stomatologii zachowawczej w nauczaniu przedklinicznym.
Elżbieta Musur, Stanisława Rejchert.
Warszawa 1999 Wydaw. BART, s.165.
ISBN 83-88016-05-09

21. Postępy w rozpoznawaniu i leczeniu przewlekłych zapaleń układu oddechowego.
Pod red. Józefa Hałasy. Aut.: Ryszarda Chazan, Bożena Tarchalska-Kryńska [i in.].
Warszawa 1999 MEDPRESS, s.118.
ISBN 83-910406-1-5

22. Rak szyjki macicy.
Pod red. Janiny Markowskiej. Aut.: Halina Gadomska, Marek Kiljańczyk, Longin Marianowski [i in.].
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.285.
ISBN 83-200-2299-1

23. Sedacja dorosłych.
Pod red. Andrzeja Kublera. Aut.: Teresa Korta [i in.].
Bielsko-Biała 1999 alfa-medica press, s.147.
ISBN  83-96019-64-6

24. Skuteczność zabiegu uszczelniania bruzd międzyguzkowych w świetle odległych obserwacji klinicznych i badań laboratoryjnych.
Elżbieta Jodkowska.
Warszawa 1999 Akademia Medyczna, s.146. Praca habil.
ISBN 83-87418-75-7

25. Szczepionki i immunoglobuliny: informator.
Wyd. 2 uzup. Pod red. Wiesława Magdzika. Aut.: Danuta Chmielewska-Szewczyk [i in.].
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.272.
ISBN 83-200-2260-6

26. Toksykologia.Podręcznik dla studentów, lekarzy i farmaceutów.
Pod red. Witolda Seńczuka. Aut.: Jacek Brzeziński [i in.].
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.888.
ISBN 83-200-2324-8

27. Udział anestezjologa w skutecznym przeszczepianiu nerek.
Tomasz  Łazowski.
Warszawa 1999 Akademia Medyczna, s.178. Praca habil.
ISBN 83-200-87418-71-4

28. Urologia. Podręcznik dla studentów medycyny.
Pod red. Andrzeja Borkowskiego.
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.251.
ISBN 83-200-2346-7

29. Wybrane możliwości wykorzystania lasera holmowego w okulistyce. Badania doświadczalne i kliniczne.
Dariusz Kęcik.
Warszawa 1999 OFTAL, s.128. Praca habil.
ISBN 83-912787-0-0

30. Zaburzenia dobowego rytmu ciśnienia tętniczego u chorych z pierwotnym nadciśnieniem tętniczym.
Mariusz Łapiński.
Warszawa 1999 Akademia Medyczna, s.176. Praca habil.
ISBN 83-87418-79-X

31. Zarys neurochirurgii.
Pod red. Mirosława Ząbka. Wspólaut.:
Bogdan Ciszek, Zdzisław Dziubek, Leszek Królicki, Jerzy Walecki [i in.].
Warszawa 1999 Wydaw. Lek. PZWL, s.695.
ISBN 83-200-2320-3

Powrót do spisu treści

---

• Powrót do spisu treści numeru 12/99
• Powrót do strony głównej "Z Życia Akademii Medycznej w Warszawie"
• Powrót do stron Biblioteki Głównej AM